همشهری آنلاین- سحر جعفریان عصر: حوالی خط ریلی ایستگاههای قطار، اتاقکی دنج پیداست که ششدانگ اختیارش با سوزنبان همان ایستگاهست. اختیار اتاقک نزدیک ریل راهآهن شمال یک، ایستگاه ورسک نیز در دست چند سوزنبان است که به نوبت و در شیفت ۲۴-۴۸ ساعته مشغول سوزنبانیاند. احمد قربانی، یکی از آنهاست که علیرغم دستمزد حداقلی، ساعتهای کاری سخت و حتی پیامدهای دشوار ناشی از وقوع حوادثی خاص، سوزنبانی را دوست دارد؛ بهویژه سوزنبانی در ایستگاه تاریخی ورسک. احمد به صدای هوهوی هر قطار، ابزار کارش را دست میگیرد و جَلدی از اتاقک بیرون میآید؛ بیسم، سوت، پرچمهای سبز و قرمز، چراغ علامت و مهمتر از همه کلید قفل سو زن ریل. لبخط آخرین ریلی که رو به او قرار گرفته، میایستد تا میلهراهنمای مسیر به لوکوموتیوران تحویل دهد یا پرچم سبزِ ورود یا قرمزِ خروج را بالا برد یا شماره واگن تَهبندِ (انتها) قطارهای باری را بخواند و یا کلید سو زنِ تغییر جهت سیر را میان قفل ریل بچرخاند و با زور و فشار، دسته اهرم سو زن را عقب یا جلو جابهجا کند. گاهی هم به رفت و روبِ سو زنها برسد. احمد قربانی، یکی از سوزنبانان ورسک، گفتنیهای شنیدنی از شغل کمترشناخته شدهاش دارد.
سو، زنِ ریل ورسک
چند ۱۰۰ متر مانده به ایستگاه قطار ورسک و با فاصله تقریبی ۲ تا ۳ متر از حریم ریل، محل کار احمد بنا شده؛ اتاقکی آجری که پهنهاش به ۵ متر هم نمیرسد. سینهکش یکی از دیوارهای دودگرفته اتاقک، فانوسی کهنه از میخی زنگزده آویزان است و به دیوار مقابل آن نیز ساعتی قدیمی، دقیق تیکتاک میکند. کنج راستش، تختی کوچک و چوبی با تشک و بالشتی فرورفته و پتویی ناشور جا دارد و کنج چپش هم، بساط اجاق گاز لعابی رومیزی که از ۳ شعله، ۲ شعلهاش خراب است و کتری و قوری دورسوز استیل و قوطی پلاستیکی قندان و بقچه غذا روی زمین چیده شدهاست. اینها را احمد قربانی، سوزنبان ایستگاه راهآهن ورسک در توصیف محل کار متفاوت خود به همشهری میگوید و ادامه میدهد: « اتاقک کهنهایه. شما تصور کن که سابقه ساعت رو دیوارش، بالای ۵۰ ساله …!؟.».
از سابقه خود در اتاقک سوزنبانی نیز میگوید: «این زمستون که بیاد ۱۳ سال خدمتم پُر میشه…انگار همین دیروز بود وردست حاج نوذر، سوزنبانی یاد میگرفتم…کی، پرچم سبز رو به لوکوموتیورون نشون بدم و کی پرچم قرمز. یا اصلا سوزنا رو چطوری جابهجا کنم.» احمد پیش از سوزنبانی، به کشاورزی و چوپانی مشغول بود: «یه باری که گوسفندای آق (آقا) دوستعلی، گلهدار همسایهمون رو واسه چرا برده بودم زمینای پشت ایستگاه قطار ورسک، مثل همیشه از دور به اتاقک سوزنبانی خیره موندم. به خودم که اومدم دیدم تو ساختمون ایستگاه قطارم و دارم مسئولش رو سوالپیچ میکنم؛ سوزنبانی سخته، شرایط استخدامش چیه، با دیپلم میشه سوزنبان شد و…».
صفر تا صد سوزنبانی را در چند جمله کوتاه شرح میدهد: «بعضی خطای ریلی رو با یه اهرم دستی و یا برقی، سو زنی میکنن تا راه به مسیرای بیشتری باز شه. سو، یعنی جهت و زن هم یعنی کسی که جهت رو تنظیم میکنه. سو، زنی معمولا دستی و برقی انجام میشه؟.» به تعداد هر ایستگاه فعال در راهآهن کشور، سوزنبانانی در اتاقکهای سوزنبانی و یا در ساختمان ایستگاهها، حاضر به یراقند: «توی سایت راهآهن کشور نوشته شده ۴۹۷ ایستگاه فعال داریم. پس یعنی الان به همین تعداد هم سوزنبان داره سیر و سوی ریلا رو برای حرکت قطارا سر و سامون میده.» با آن که سوزنهای برقی را اپراتورهای آنلاین و نشسته در مراکز مدیریت ترافیک هر ایستگاه از راه دور هدایت میکنند اما دست آخر، مسئولیت نهاییشان بر گردن سوزنبانان محلیست: «سو زنی خط، فقط این ور و اون ور کردنش نیست که. باید هر روز بررسی شه و هر هفته هم به سرویس کاری شه.» یاد قلوه سنگی میافتد که سالها قبل، میان سو زن یکی از خطوط تقاطعی راهآهن غرب به مرکز و شمال، گیر بود و دردسرساز شد.

سوزنبانی، اینترنت و هوش مصنوعی نمیخواهد
احمد، بومی روستای ورسک است؛ درست مانند فتحالله اولادزاده که خیلی سال قبل از او سوزنبان ورسک بوده و میان اهالی آن حومه و حوالی با نام فتحالله سوزنبان شهرت دارد. فتحالله سوزنبان، در شبکههای اجتماعی نیز از بعد از انتشار کلیپهای خاطرهگوییاش، شهرتی به هم زدهاست. کلیپها را یک راهنمای تورهای گردشگری ضبط کرده و به اشتراک گذاشتهبود. در یکی از این کلیپهای پُربازدید، فتحالله سوزنبان پشت به پل ورسک ایستاده و میگوید: «۳۰ سال سوزنبانی کردم. جون مردم مثل جون خودم، عزیز بود. موقع پرچم نشون دادن به راهبرای قطار، یه جوری دستمو بالا میبردم که شبا از درد دست، خوب نمیخوابیدم…».
احمد هم کلیپهای این سوزنبان پیشکسوت همروستاییاش را دیده: «کار ما طوریه که هر چقدر هم علم پیشرفت کنه یا هوش مصنوعی فرمون رو دست بگیره، باز لَنگ زور بازو و وجدان آدمیزاده. مثل عمو فتحالله سوزنبان که صدش رو واسه کارشه گذاشت.» احمد سوزنبانی در ایستگاه شلوغ و توریستی ورسک را خوش شانسی میداند: «سوزنبانی شیفت ۲۴ ساعت کار و ۴۸ ساعت استراحت داره. این وسط سوزنبانایی هستن که فقط ۴ ساعت تو راه رفت و آمد بین خونه تا محل کارشونن. شانس آوردم راهم نزدیکه. شانس بیشتر رو هم سر ایستگاهم آوردم. سوزبانیش سخته، چون سرویس کاری بیشتری میخواد ولی سختیش به هیجان مسافراش دَر.» واکنش مسافران نسبت به شغل سوزنبانی، او را همیشه سر ذوق میآورد: «باورتون نمیشه روزی کمِ کم ۱۰ بار کارمو برای مسافرای کنجکاو توضیح میدم.» اغلب برای لوکوموتیورانان، به نشانه خوش و بِش، دست تکان میدهد و به روی مسافرانی که از پنجرههای قطار سر بیرون آورده و برایش جیغ و هورا میکشیدند، لبخند میزند. شعرِ «قطار میرود، تمام ایستگاه میرود…» نیز، زمزمه اوقات سوزنبانیاش است.

خرس و میلههای سیمافور روسی
طی گفتگو، صدا از بیسم همراهش قطع نمیشود؛ پی در پی مکالمات کسانی از آن سوی خط شنیده میشود: «متصدی ترافیک ورسک، خط برای ورود قطار تهران-ساری به ایستگاه شما آزاده؟، آقای حیدری رئیس قطار ۷۵۷ باربری خسته نباشی برادر خروجتون از ایستگاه سرخآباد تایید شد به سلامت…». احمد یادآور میشود: «ببخشید نمیتونم صدای بیسمم رو کم کنم. باید حواسم به مکالمهها باشه. نشنیدن یکیشون دردسرساز میشه.» برای همین است که اغلب، بیسم را دَم دست و بیخ گوشش نگهمیدارد: «نصف چیزایی که حاج نوذر از سوزنبانی یادم داده، مربوط میشه به گوش به زنگ بیسم بودن. کافیه تغییر مسیر ناگهانی یه قطاری رو متوجه نشی یا خبر تاخیر یه قطار دیگه رو نشنوی، اون وقته که خون خیلیا میافته گردنت.»
خدا را شکر میکند که از ۱۳ سال سوزنبانیاش، خاطرهای تلخ ندارد: «مسیر ریلی شمال به جنوب با سیستم قدیمی سیمافور (هدایت سیرها با میلههای راهنما) روسی کنترل میشه. میلههایی که سوزنبانای این مسیر به لوکوموتیورونا موقع ورود و خروج از ایستگاه تحویل میدن به خاطر اجرای همین روشه.» با شوخطبعی ادامه میدهد: «سوزنبان مثل آلیس میمونه تو سرزمین عجایب. تو بعضی خطای ریلی، خطر حمله گرگ و خرس هست. واسه همین سوزنبان باید آمادگی هر اتفاقی رو داشته باشه.» تا صدای هوهوی دور قطاری را میشنود، ادامه گفتگو را به یک ساعت بعد موکول میکند. ساعتی که در آن، احمد باز هم از فوت وفنهای سوزنبانی میگوید: «واگن قطارای باری، شماره دارن. شماره آخرین واگنش باید با شمارهای که متصدی ترافیک چند دقیقه قبلش بهم اعلام کرده، یکی باشه. اگه نباشه، یعنی واگن آخری از قطار جدا شده و رو ریل میمونده. واگن آخری قطارای مسافربری هم، چراغ مخصوص داره. ما باید اونو ببینیم. اگه نبینیم یعنی اون واگن هم گم شده.» روز شلوغ و پُر سیریست که دوباره هوهوی قطاری از دور به گوش احمد میرسد.