
به گزارش خبرنگار تابناک در استان کهگیلویه و بویراحمد، آموزش و پرورش این استان طی یکی دو دهه اخیر با مجموعهای از چالشهای انباشته مواجه شده است؛ چالشهایی که امروز خود را در افت شاخصهای آموزشی، وضعیت نگرانکننده نمرات امتحانات نهایی، ضعف در حوزههای تربیتی و فرهنگی و البته انتقادهای گسترده نسبت به شیوه انتصاب مدیران نشان میدهد.
واقعیت این است که وضعیت کنونی را نمیتوان صرفاً به عملکرد یک مدیرکل یا یک دوره مدیریتی نسبت داد. آنچه آموزش و پرورش را به این نقطه رسانده، بیش از هر چیز محصول یک روند معیوب در مدیریت، سیاستگذاری و انتخاب مدیران است؛ روندی که در آن گاهی تعلقات سیاسی، ملاحظات قومی و مناسبات غیرتخصصی بر تعهد، تخصص و شایستگی غلبه کردهاند.
انتصابهای بیهدف؛ وقتی شایستگی به حاشیه میرود
یکی از جدیترین مشکلات آموزش و پرورش استان، نحوه انتخاب و انتصاب مدیران در سطوح مختلف است. دستگاهی که مستقیماً با آینده نسل جوان سروکار دارد، بیش از هر مجموعه دیگری به مدیرانی متخصص، سالم، باانگیزه و برخوردار از اعتبار اجتماعی نیازمند است؛ اما شواهد و انتقادهای مطرحشده از برخی انتصابات، تصویر متفاوتی را ترسیم میکند.
در سالهای اخیر، این انتقاد جدی وجود داشته که در برخی انتصابات، شاخصهایی مانند تعهد، تخصص، تجربه موفق و توانایی برنامهریزی جای خود را به ملاحظات سیاسی و قومی دادهاند. چنین رویکردی شاید در کوتاهمدت رضایت برخی جریانها و گروهها را تأمین کند، اما هزینه آن در بلندمدت بر دوش دانشآموزان، معلمان و کل جامعه خواهد بود.
آموزش و پرورش محل آزمونوخطای سیاسی نیست. مدیر این مجموعه باید بتواند نظام آموزشی را به حرکت درآورد، انگیزه معلمان را تقویت کند، برای ارتقای کیفیت آموزش برنامه داشته باشد و در برابر مشکلات، قدرت تصمیمگیری نشان دهد؛ نه اینکه مهمترین دغدغهاش حفظ جایگاه مدیریتی باشد.
مدیران در آستانه بازنشستگی؛ فرصتسوزی به جای جوانگرایی
یکی دیگر از مصادیق قابل تأمل در انتصابات سال های اخیر، بهکارگیری افرادی است که فاصله چندانی تا پایان ۳۵ سال خدمت و بازنشستگی ندارند؛ افرادی که بعضاً با تمدید خدمت در جایگاه مدیریتی باقی میمانند.
پرسش اساسی اینجاست که در استانی با ظرفیت گسترده نیروی انسانی تحصیلکرده و جوان، چرا باید فرصت تجربه مدیریت به نیروهای جدید و توانمند داده نشود؟
مدیری که تنها چند ماه تا بازنشستگی فاصله دارد، الزاماً فاقد توانایی نیست؛ اما انتصاب چنین فردی به مسئولیتی که نیازمند برنامهریزی بلندمدت، اصلاح ساختارها و پذیرش مسئولیت تصمیمهای دشوار است، به توجیه و ضرورت جدی نیاز دارد.
مدیریت آموزش و پرورش به برنامههایی فراتر از چند ماه و چند بخشنامه نیازمند است. اصلاح کیفیت آموزش، ارتقای جایگاه مدارس، توانمندسازی معلمان و تغییر وضعیت تحصیلی دانشآموزان، پروژههایی نیستند که با مدیریت کوتاهمدت و بدون چشمانداز به نتیجه برسند.
مسئله، کنار گذاشتن مدیران باتجربه نیست؛ مسئله آن است که تجربه نباید بهانهای برای بستن مسیر جوانان و استمرار مدیریتهای کمتحرک شود.
پروندههای قضایی و مسئله اهلیت؛ چه کسی بر صندلی تعلیم و تربیت مینشیند؟
اما بخش حساستر ماجرا به انتصاب افرادی بازمیگردد که درباره صلاحیت حرفهای، اجتماعی و حقوقی آنان پرسشهای جدی مطرح است.
در برخی اطلاعات و اسناد ارائهشده درباره برخی انتصابات، به وجود احکام محکومیت قضایی و سوابق مرتبط با عملکرد مدیریتی بعضی افراد اشاره شده است؛ موضوعی که در صورت احراز و بررسی رسمی، نمیتوان از کنار آن به سادگی عبور کرد.
البته باید میان اتهام، پرونده قضایی و حکم قطعی محکومیت تفاوت قائل شد؛ اما وجود اسناد محکومیت قضایی، بهویژه اگر مرتبط با مسئولیتهای پیشین فرد باشد، موضوعی نیست که در بررسی صلاحیت مدیریتی نادیده گرفته شود.
پرسش روشن است: آیا پیش از صدور ابلاغ مدیریتی، استعلامهای لازم انجام شده است؟ آیا سوابق افراد بهدرستی بررسی شده یا ملاحظات دیگری بر فرآیند انتصاب غلبه کرده است؟
چگونه میتوان از یک مدیر انتظار داشت در حوزه تربیت، انضباط، سلامت اداری و مسئولیتپذیری الگو باشد، اما درباره سوابق و صلاحیتهای خودش پرسشهای بیپاسخ وجود داشته باشد؟
مدیریت مدرسه و آموزش و پرورش صرفاً یک جایگاه اداری نیست؛ مدیر در این مجموعه با اعتبار اجتماعی، اعتماد خانوادهها و تربیت نسل آینده سروکار دارد. بنابراین، اهلیت اخلاقی، سلامت اداری و صلاحیت قانونی باید از ابتداییترین شروط ورود به چنین مسئولیتی باشد.
اگر فردی فاقد این صلاحیتها باشد، انتصاب او نهتنها کمکی به دستگاه تعلیم و تربیت نمیکند، بلکه میتواند اعتماد عمومی به مجموعه آموزش و پرورش را نیز مخدوش کند.
نمرات نهایی؛ کارنامهای که نمیتوان پشت آن پنهان شد
یکی از مهمترین نشانههای وضعیت عملکردی آموزش و پرورش استان، نتایج امتحانات نهایی دانشآموزان است؛ شاخصی که طی سالهای اخیر بارها به موضوع انتقاد و نگرانی تبدیل شده است.
قرار گرفتن میانگین نمرات دانشآموزان استان در ردههای پایانی کشور، صرفاً یک عدد در جدول آماری نیست؛ بلکه زنگ خطری درباره کیفیت آموزش، وضعیت مدارس، مدیریت منابع انسانی و اثربخشی سیاستهای آموزشی است.
هرچند در آخرین ارزیابیها از بهبود نسبی برخی شاخصها سخن گفته شده، اما یک ارتقای مقطعی را نمیتوان نشانه حل ریشهای مشکلات دانست.
وقتی ساختار انتخاب مدیران اصلاح نشده، وقتی برنامههای آموزشی با تغییر مدیران دستخوش توقف و تغییر میشوند و وقتی شایستهسالاری به مطالبهای جدی در انتصابات تبدیل نشده است، نمیتوان انتظار داشت چند نمره بهبود، آینده آموزشی استان را تضمین کند.
البته مسئولیت این وضعیت را نباید متوجه معلمان یا دانشآموزان کرد. مسئله اصلی، کیفیت سیاستگذاری و مدیریت کلان آموزشی است؛ جایی که باید زمینه موفقیت معلم و دانشآموز فراهم شود.
تربیت دانشآموز؛ حلقه فراموششده مدیریت آموزشی
آموزش و پرورش تنها مسئول برگزاری کلاس درس و برگزاری امتحان نیست. بخش مهمی از مأموریت این دستگاه به تربیت اجتماعی، فرهنگی، اخلاقی و تقویت هویت بومی دانشآموزان بازمیگردد.
افزایش آسیبهای اجتماعی در میان نوجوانان و جوانان را نمیتوان صرفاً به آموزش و پرورش نسبت داد؛ فضای مجازی، شرایط اقتصادی، خانواده و تحولات اجتماعی نیز در این زمینه نقش دارند. با این حال، نمیتوان از مسئولیت این دستگاه در برابر تحولات تربیتی و فرهنگی جامعه چشمپوشی کرد.
وقتی بخش تربیتی و فرهنگی در حاشیه برنامههای اجرایی قرار میگیرد و مدیران فاقد برنامه روشن و قدرت اثرگذاری در این حوزهها بر مسند مسئولیت مینشینند، طبیعی است که شکاف میان مأموریت رسمی آموزش و پرورش و خروجی واقعی آن بیشتر شود.
مدیری که خود در معرض پرسشهای جدی درباره سلامت اداری و صلاحیت مدیریتی است، چگونه میتواند در حوزه تربیت و فرهنگ، مرجع اعتماد و الگو برای مجموعه تحت مدیریت خود باشد؟
مسئله فقط مدیرکل نیست؛ زنجیره تصمیمگیری باید پاسخگو باشد
نکته مهم این است که مسئولیت انتصابات مسئلهدار را نمیتوان صرفاً به فرد صادرکننده حکم محدود کرد. مدیرکل آموزش و پرورش، استانداری، مراجع نظارتی و دستگاههایی که وظیفه بررسی صلاحیتها را بر عهده دارند، هرکدام در حدود اختیارات و مسئولیتهای خود باید پاسخگوی کیفیت این فرآیند باشند.
اگر سوابق افراد پیش از انتصاب بررسی نشده باشد، این یک ضعف جدی در سازوکار تصمیمگیری است. اگر بررسی شده و با وجود موانع قانونی یا صلاحیتی، انتصاب صورت گرفته باشد، ضرورت پاسخگویی دوچندان میشود.
استاندار کهگیلویه و بویراحمد نیز نمیتواند نسبت به وضعیت یکی از مهمترین دستگاههای اثرگذار بر آینده استان بیتفاوت باشد. ورود دستگاههای نظارتی و بررسی مستند انتصابات اخیر، مطالبهای فراتر از اختلافات سیاسی و مدیریتی است.
آموزش و پرورش با تغییر صندلیها اصلاح نمیشود
مشکل آموزش و پرورش کهگیلویه و بویراحمد را نباید در تغییر چند مدیر یا جابهجایی چند عنوان اداری خلاصه کرد. مسئله اصلی، شکلگیری چرخهای معیوب است که در آن گاهی افراد نه بر اساس توانایی حل مسئله، بلکه بر اساس میزان نزدیکی به جریانهای اثرگذار انتخاب میشوند؛ سپس به جای آنکه عملکردشان با شاخصهای روشن سنجیده شود، بقای مدیریتی به مهمترین اولویت تبدیل میشود.
در چنین چرخهای، مدیر توانمند و برنامهمحور ممکن است به حاشیه رانده شود و فردی که نه فرصت کافی برای اجرای برنامه دارد و نه از اعتبار لازم برای هدایت مجموعه برخوردار است، مسئولیت بگیرد. نتیجه نیز قابل پیشبینی است: برنامهها نیمهتمام میمانند، پاسخگویی کمرنگ میشود و هزینه تصمیمهای نادرست به آینده دانشآموزان منتقل میشود.
اما یک نکته مهمتر نیز وجود دارد؛ نااهلی مدیریتی فقط به معنای نداشتن تخصص نیست. گاهی فردی از نظر مدرک و سابقه اداری واجد شرایط است، اما از شجاعت تصمیمگیری، استقلال حرفهای، سلامت مدیریتی و توان پذیرش مسئولیت برخوردار نیست. چنین مدیری حتی اگر سالها در ساختار اداری حضور داشته باشد، لزوماً مدیر مناسبی برای یک دستگاه تحولخواه نیست.
از این رو، مطالبه اصلاح آموزش و پرورش باید از بررسی دقیق صلاحیت مدیران آغاز شود؛ نه با تسویهحساب سیاسی، نه با سهمخواهی قومی و نه با جایگزین کردن یک حلقه مدیریتی با حلقهای دیگر.
استاندار و مدیرکل آموزش و پرورش باید به چند پرسش مشخص پاسخ دهند: معیار واقعی انتصاب مدیران شهرستانها و مناطق چه بوده است؟ سوابق قضایی و اداری افراد چگونه بررسی شده؟ چرا نیروهای جوان و توانمند کمتر فرصت حضور در جایگاههای مدیریتی پیدا میکنند؟ و مهمتر از همه، چه کسی مسئول جبران سالهایی است که در آن کیفیت آموزش و آینده تحصیلی دانشآموزان قربانی تصمیمهای غیرتخصصی شده است؟
آموزش و پرورش جای آزمودن افراد فاقد اهلیت نیست؛ این دستگاه امانتدار آینده نسلی است که فرصت جبران اشتباهات مدیریتی را ندارد. اگر قرار است وضعیت آموزشی استان تغییر کند، نخست باید چرخه انتخاب مدیران تغییر کند؛ زیرا تا زمانی که افراد نامناسب در جایگاههای حساس باقی بمانند، حتی بهترین برنامههای آموزشی نیز در حد سند و شعار متوقف خواهند شد.