خبرگزاری مهر – گروه استان‌ها، فاطمه گلوی: سیستان و بلوچستان، با گستره وسیع جغرافیایی، تنوع اقلیمی و برخورداری از زیستگاه‌های طبیعی منحصربه‌فرد، یکی از مناطق ارزشمند کشور از نظر تنوع گونه‌های جانوری به شمار می‌رود؛ استانی که از سواحل دریای عمان و تالاب‌های بین‌المللی گرفته تا کوهستان‌ها، دشت‌ها و مناطق بیابانی، زیستگاه گونه‌های متنوعی از حیات‌وحش است.
با این حال، گنجینه طبیعی این منطقه در سال‌های اخیر با تهدیدهای جدی روبه‌رو شده و ادامه حیات برخی گونه‌های جانوری را با نگرانی مواجه کرده است.
گونه‌هایی همچون گاندو (تمساح پوزه‌کوتاه ایرانی)، خرس سیاه بلوچی، جبیر و شماری از پرندگان بومی و مهاجر، بخشی از سرمایه طبیعی و زیستی این استان محسوب می‌شوند که بقای آنها به حفاظت از زیستگاه‌های طبیعی وابسته است.
کاهش منابع آبی، خشکسالی‌های پیاپی، تخریب زیستگاه‌ها، شکار غیرمجاز، قاچاق حیات‌وحش و گسترش فعالیت‌های انسانی از مهم‌ترین عواملی هستند که تعادل اکولوژیکی منطقه را تهدید می‌کنند.
در این میان، وضعیت گونه‌های در معرض خطر انقراض تنها یک مسئله زیست‌محیطی نیست، بلکه موضوعی مرتبط با امنیت اکولوژیکی، معیشت جوامع محلی و آینده منابع طبیعی منطقه به شمار می‌رود.
کارشناسان محیط‌زیست بر ضرورت تقویت مناطق حفاظت‌شده، مقابله با شکار غیرمجاز، تأمین حقابه زیستگاه‌ها و افزایش مشارکت جوامع بومی تأکید دارند.
سیستان و بلوچستان؛ یکی از مناطق مهم کشور در تنوع حیات‌وحش
الهام آبتین، مدیرکل حفاظت محیط زیست سیستان و بلوچستان، در گفت و گو با خبرنگار مهر، با تأکید بر اهمیت صیانت از تنوع زیستی و گونه‌های جانوری ارزشمند استان، گفت: سیستان و بلوچستان به دلیل گستردگی جغرافیایی، تنوع اقلیمی و برخورداری از زیستگاه‌های طبیعی متفاوت، یکی از مناطق مهم کشور از نظر تنوع حیات‌وحش محسوب می‌شود.
وی درباره وضعیت حیات‌وحش سیستان و بلوچستان اظهار کرد: گونه‌هایی مانند خرس سیاه آسیایی، تمساح پوزه‌کوتاه مردابی یا گاندو، پلنگ ایرانی، جبیر و برخی پرندگان ارزشمند، بخشی از سرمایه طبیعی سیستان و بلوچستان هستند که حفظ آنها تنها به معنای جلوگیری از نابودی چند گونه جانوری نیست، بلکه به معنای حفاظت از تعادل اکولوژیکی و پایداری زیستگاه‌های طبیعی منطقه است.
آبتین افزود: یکی از مهم‌ترین چالش‌های پیش روی حیات‌وحش استان، تخریب و محدود شدن زیستگاه‌هاست؛ کاهش منابع آبی، خشکسالی‌های متوالی، توسعه فعالیت‌های انسانی در حاشیه رودخانه‌ها، تغییر کاربری اراضی و افزایش فشار بر منابع طبیعی می‌تواند شرایط زیست و تولیدمثل گونه‌های جانوری را با مشکل مواجه کند؛ در چنین شرایطی، حتی گونه‌هایی که توانایی سازگاری با شرایط سخت محیطی را دارند نیز در معرض آسیب قرار می‌گیرند.
وی با اشاره به اهمیت حفاظت از گاندو بیان کرد: این گونه ارزشمند که در محدوده رودخانه‌ها و آبگیرهای جنوب استان، به‌ویژه مناطق باهوکلات، سرباز و دشتیاری زیست می‌کند، به منابع آبی پایدار وابستگی دارد؛ بنابراین مدیریت منابع آب، جلوگیری از تخریب آبگیرها و توجه به حقابه زیست‌محیطی رودخانه‌ها از اقدامات اساسی برای حفاظت از این گونه به شمار می‌رود.
جوامع محلی نقش تعیین کننده ای در حفاظت از محیط زیست دارند
مدیرکل حفاظت محیط زیست استان همچنین خرس سیاه آسیایی را از دیگر گونه‌های مهم منطقه دانست و تصریح کرد: حفاظت از زیستگاه‌های طبیعی این جانور در مناطق کوهستانی و پوشش‌دار جنوب استان، جلوگیری از شکار و کاهش تعارض میان انسان و حیات‌وحش باید در اولویت برنامه‌های حفاظتی قرار گیرد.
آبتین ادامه داد: آموزش جوامع محلی، آگاهی‌بخشی به کشاورزان و دامداران، استفاده از ظرفیت مردم بومی و محلی می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در کاهش تهدیدات داشته باشد؛ مردم ساکن در مناطق طبیعی نخستین افرادی هستند که تغییرات محیطی و وضعیت گونه‌های جانوری را مشاهده می‌کنند و اطلاعات آنها برای برنامه‌ریزی حفاظتی بسیار ارزشمند است.
وی خاطرنشان کرد: حفاظت از طبیعت صرفاً وظیفه محیط‌بانان و سازمان حفاظت محیط زیست نیست و همه بخش‌های جامعه در این زمینه مسئولیت دارند؛ مقابله با شکار غیرمجاز، جلوگیری از تخریب زیستگاه‌ها و حمایت از گونه‌های در معرض تهدید زمانی نتیجه‌بخش خواهد بود که فرهنگ حفاظت از طبیعت در جامعه نهادینه شود.
مدیرکل محیط زیست سیستان و بلوچستان در پایان تأکید کرد: سرمایه طبیعی سیستان و بلوچستان میراث نسل‌های آینده است و نباید اجازه دهیم بی‌توجهی، تخریب محیط زیست و بهره‌برداری ناپایدار، این میراث ارزشمند را از بین ببرد.
سیستان و بلوچستان از نظر تنوع زیستی ظرفیت بسیار بالایی دارد
اصغر مبارکی، کارشناس حوزه حیات‌وحش و مشاور مدیرکل محیط زیست سیستان و بلوچستان در گفت و گو با خبرنگار مهر، ضمن اشاره به اهمیت تنوع زیستی سیستان و بلوچستان و ضرورت حفاظت از گونه‌های جانوری در معرض تهدید، گفت: وضعیت حیات‌وحش سیستان و بلوچستان را باید با نگاه علمی و بر اساس شرایط واقعی جمعیت گونه‌ها بررسی کرد؛ چراکه برخی جانوران با وجود برخورداری از زیستگاه‌های طبیعی مناسب، به دلیل شکار غیرمجاز، محدود شدن قلمرو زیستی و کاهش منابع غذایی با خطر کاهش جمعیت مواجه هستند.
وی اظهار کرد: سیستان و بلوچستان از نظر تنوع زیستی ظرفیت بسیار بالایی دارد و گونه‌های مختلفی از پستانداران، خزندگان و پرندگان در زیستگاه‌های کوهستانی، بیابانی، تالابی و ساحلی آن زندگی می‌کنند؛ با این حال، وجود زیستگاه به‌تنهایی تضمین‌کننده بقای گونه‌ها نیست و آنچه اهمیت دارد، پایداری جمعیت، امکان تولیدمثل و ارتباط میان زیستگاه‌های مختلف است.
مبارکی با اشاره به وضعیت جبیر در استان افزود: جبیر یکی از گونه‌های ارزشمند علف‌خوار ایران است که در گذشته در بخش‌هایی از بلوچستان جمعیت‌های قابل‌توجهی داشته، اما شکار بی‌رویه و فشارهای انسانی موجب کاهش شدید جمعیت آن در برخی مناطق شده است؛ هنگامی که جمعیت یک گونه به تعداد محدودی از افراد کاهش پیدا می‌کند، خطر انقراض محلی افزایش می‌یابد و حتی یک عامل تهدیدکننده کوچک نیز می‌تواند بقای آن جمعیت را با مشکل روبه‌رو کند.
وی ادامه داد: قوچ و میش، کل و بز نیز از دیگر گونه‌هایی هستند که در برخی زیستگاه‌های سیستان و بلوچستان با جمعیت‌های کوچک و شکننده مواجه‌اند؛ حفاظت از این جانوران مستلزم کنترل شکار، جلوگیری از ورود غیرمجاز به مناطق حساس و فراهم کردن شرایط مناسب برای زادآوری و تغذیه آنهاست.
مشاهده یک جانور به معنای وضعیت مطلوب جمعیت آن نیست
کارشناس حوزه حیات‌وحش و مشاور مدیرکل محیط زیست سیستان و بلوچستان درباره وضعیت گاندو نیز اظهار کرد: تمساح پوزه‌کوتاه مردابی یکی از شاخص‌ترین گونه‌های جانوری جنوب شرق کشور است که پراکنش آن در ایران به بخش‌هایی از سیستان و بلوچستان محدود می‌شود؛ این جانور برای ادامه حیات به آبگیرهای دائمی و فصلی، هوتک‌ها و زیستگاه‌های آبی مناسب وابسته است؛ از این رو، هرگونه اختلال در منابع آبی و تخریب زیستگاه می‌تواند بر وضعیت جمعیتی آن تأثیر بگذارد.
مبارکی با اشاره به خرس سیاه آسیایی، موسوم به مم بلوچی، گفت: این گونه نیز به دلیل پراکنش محدود و وابستگی به زیستگاه‌های طبیعی جنوب استان اهمیت حفاظتی بالایی دارد؛ حفظ پوشش گیاهی، منابع غذایی و امنیت زیستگاه از مهم‌ترین اقدامات برای بقای آن محسوب می‌شود.
وی تأکید کرد: یکی از اشتباهات رایج در حفاظت از حیات‌وحش، تمرکز صرف بر مشاهده و ثبت حضور گونه‌هاست؛ درحالی‌که مشاهده یک جانور لزوماً به معنای وضعیت مطلوب جمعیت آن نیست.
کارشناس حوزه حیات‌وحش و مشاور مدیرکل محیط زیست سیستان و بلوچستان در پایان خاطرنشان کرد: مشارکت مردم محلی، همکاری پژوهشگران و حمایت دستگاه‌های مسئول باید در کنار اجرای قوانین حفاظتی قرار گیرد.
