به گزارش خبرنگار تابناک از استان آذربایجان‌غربی، با فرارسیدن فصل پاییز و برداشت بیش از یک میلیون و ۵۰۰ هزار تن سیب در آذربایجان‌غربی، تراژدی انباشت صدها هزار تن سیب صنعتی در حاشیه جاده‌ها و افت شدید قیمت خرید تا مرز چند هزار تومان بار دیگر تکرار شد و زنجیره‌ای از انفعال مدیریتی، تسلط شبکه واسطه‌گری، فرسودگی صنایع تبدیلی و غیبت الگوی کشت مدرن دست به دست هم داده‌اند تا رنج باغداران به سودی بادآورده برای سوداگران تبدیل شود و این بحران مزمن سال‌ها لاینحل باقی بماند.
این استان و به ویژه دشت ارومیه با برخورداری از اراضی مستعد و اقلیم ویژه، قطب نخست تولید سیب درختی کشور به شمار می‌رود و نقشی کلیدی در تأمین امنیت غذایی، ارزآوری و اشتغال مستقیم و غیرمستقیم صدها هزار خانواده در منطقه ایفا می‌کند و سالانه حجم قابل توجهی از اقتصاد محلی بر مدار گردش چرخهای باغبانی این دیار می‌چرخد.
با وجود این ظرفیت کم‌نظیر، همه‌ساله همزمان با فصل برداشت، نزدیک به ۳۰ تا ۳۵ درصد از کل محصول تولیدی که بالغ بر ۳۵۰ تا ۴۵۰ هزار تن برآورد می‌شود، به دلایل مختلف اقلیمی، آفات یا ضعف مکانیزاسیون به زیر درختان می‌ریزد. این محصول که در ادبیات کشاورزی «سیب صنعتی» نام دارد، به جای تبدیل شدن به ارزش‌افزوده، به نمادی از تحقیر دسترنج کشاورز بدل می‌شود.
از ایجاد آلودگی‌های بهداشتی تا چرخه تلخ بحرانی!
تصاویر تلخ تلنبار شدن کوه‌هایی از سیب‌های قرمز و زرد در حاشیه جاده‌های مواصلاتی ارومیه، مهاباد، اشنویه و سلماس، افزون بر تخریب وجهه بصری و ایجاد آلودگی‌های بهداشتی، روایتگر هدررفت میلیاردها مترمکعب آب گرانبها در حوضه بحران‌زده دریاچه ارومیه است و این فاجعه اقتصادی و زیست‌محیطی، هر سال در سکوت و انفعال نهادهای ناظر، به یک چرخه بازتولید بحران تبدیل شده است.
پرسش محوری افکار عمومی و جامعه دانشگاهی این است که چرا این بحران چند دهه‌ای علیرغم تشکیل ستادها، صدور بخشنامه‌ها و تعیین قیمت‌های تضمینی صوری روی کاغذ، هرگز به صورت ریشه‌ای حل نمی‌شود و در ادامه، ابعاد پیدا و پنهان این معضل، موانع ساختاری و دلایل تداوم این ناکارآمدی واکاوی می‌شود.
شبکه مافیایی دلالان و بازی با معیشت باغدار خُرد، نبود سازوکار خرید مستقیم و تشکل‌های توانمند کشاورزی موجب شده است تا نبض بازار سیب صنعتی در تسلط مطلق دلالان و واسطه‌های محلی قرار گیرد و این افراد در هماهنگی نانوشته با یکدیگر، در آغاز فصل برداشت قیمت‌ها را به شکلی ساختگی و هماهنگ به شدت کاهش می‌دهند تا باغدار را در تنگنای فروش قرار دهند.
تسلیم باغدار برای قیمت‌های تحمیلی!
باغدار خُرد، به‌دلیل فسادپذیری سریع محصول زیردرختی، نداشتن انبار مناسب و نبود وسایل نقلیه باری، راهی جز تسلیم شدن برابر قیمت‌های تحمیلی دلالان پیش روی خود نمی‌بیند و این وضعیت نابرابر سبب می‌شود سیبی که هزینه تمام‌شده تولید هر کیلوگرم آن برای باغدار بسیار فراتر از ارقام فعلی است، با بهایی نازل و حتی کمتر از هزینه کارگری جمع‌آوری به فروش برسد.
سوداگران پس از انباشت غیربهداشتی سیب‌ها در کنار جاده‌ها و خرید مفت از کشاورزان، همان محموله‌ها را با درصدهای سود کلان به کارخانجات کنسانتره یا پوره تحویل می‌دهند و در این چرخه ناعادلانه، بیش از ۸۰ درصد سود واقعی سیب صنعتی به جیب واسطه‌هایی سرازیر می‌شود که کمترین زحمتی در تولید و حفاظت از باغات متحمل نشده‌اند.
سازمان‌های تعاون روستایی و متولیان تنظیم بازار در سال‌های گذشته تنها به اعلام قیمت‌های تضمینی اکتفا کرده‌اند؛ اما این نرخ‌ها یا با تأخیر فراوان تصویب شده‌اند، یا مراکز تحویل رسمی بسیار محدود بوده‌اند، یا پرداخت مطالبات ماه‌ها طول کشیده و باغدار ناچاراً دوباره به دامان پرداخت نقد دلالان پناه برده است.
چرا صنایع تبدیلی دچار ورشکستگی شدند؟
فرسودگی خطوط تولید و ورشکستگی ساختاری صنایع تبدیلی استان آذربایجان‌غربی با وجود ده‌ها واحد صنایع تبدیلی و تولید کنسانتره، از تکنولوژی‌های روز جهان در فرآوری مشتقات سیب عقب مانده است و اکثر این کارخانه‌ها تنها به تولید ساده آبمیوه و کنسانتره غلیظ سنتی متکی هستند و توان فنی استخراج پکتین، اسیدهای آلی یا فرآورده‌های باارزش دارویی و آرایشی را ندارند.
تولید تک‌محصولی بر پایه کنسانتره سبب شده تا با نوسان تقاضا در بازارهای صادراتی، کل خطوط فرآوری استان با رکود و بحران نقدینگی روبرو شوند و بسیاری از کارخانجات به دلیل مطالبات معوق، بدهی به بانک‌ها و تورم سرسام‌آور هزینه‌های بسته‌بندی، ظرفیت خالی فراوانی دارند و نمی‌توانند کل محصول مازاد استان را در زمان طلایی جذب کنند.
علاوه بر این، زنجیره سردخانه‌ای استان اگرچه از نظر کمی ظرفیت بالایی دارد، اما اغلب فاقد استانداردهای مدرن با اتمسفر کنترل‌شده هستند و صرفاً برای نگهداری سیب درجه یک صادراتی با هزینه‌های بالا طراحی شده‌اند و از این رو، هیچ فضای ذخیره‌سازی ارزان‌قیمت و بهداشتی برای نگهداری کوتاه‌مدت سیب‌های صنعتی تعبیه نشده است.
زنجیره ناکارآمد باغبانی سنتی و دوری از صنایع نوین!
نبود صنایع بسته‌بندی نوین و صنایع تبدیلی وابسته به خشک‌کنی‌های صنعتی پیشرفته، زمینه فرآوری سریع و باکیفیت محصول را سلب کرده و این غفلت سبب شده تا محصولی که در بازارهای اروپایی ماده اولیه ده‌ها صنعت پردرآمد به حساب می‌آید، در آذربایجان‌غربی به ضایعاتی بدبو و فاسد تبدیل شود.
زنجیره ناکارآمد باغبانی سنتی و هدررفت شدید منابع آبی ریشه اصلی حجم بالای سیب زیردرختی به شیوه سنتی باغبانی، تغذیه نامناسب درختان و وجود پایه‌های بذری فرسوده در باغات بازمی‌گردد و درختان سیب سنتی با ارتفاع بیش از پنج متر، مقاومت پایینی برابر بادهای موسمی پاییز دارند و عملیات سم‌پاشی، تنک‌کردن و برداشت استاندارد را ناممکن می‌سازند.
پژوهشکده‌های کشاورزی سال‌هاست بر ضرورت جایگزینی پایه‌های رویشی پاکوتاه و ارقام باکیفیت تجاری تأکید می‌کنند؛ اما فقر مالی باغداران و نبود تسهیلات ارزان‌قیمت مانع از نوسازی باغات شده و در نتیجه این ناکارآمدی ژنتیکی و ساختاری، با هر تندباد پاییزی هزاران تن میوه نارس و بی‌کیفیت بر زمین سقوط می‌کند.
مشکلی که دریاچه ارومیه را هم تهدید می‌کند!
نکته دردناک‌تر، مصرف صدها میلیون مترمکعب آب باارزش شیرین برای تولید این حجم عظیم از ضایعات است؛ آن هم در حوضه‌ای که دریاچه ارومیه برای ادامه حیات به هر قطره آب نیاز مبرم دارد و سیبی که تولید می‌شود تا در کف جاده‌ها بگندد، در حقیقت هدررفت جبران‌ناپذیر آب‌های زیرزمینی و سرمایه‌های ملی است.
فقدان آموزش‌های کاربردی به کارگران فصلی در خصوص روش‌های چیدن صحیح و بی‌احتیاطی در تکاندن شاخه‌ها، درصد تلفات محصول را به طرز چشمگیری بالا می‌برد و همین امر اثبات می‌کند که بخش بزرگی از سیب زیردرختی ناشی از بی‌برنامگی در چرخه برداشت و فرآیند فنی تولید است.
چرایی تداوم بحران و راهکارهای برون‌رفت از انسداد مدیریتی پاسخ به این سؤال که چرا این معضل سال‌ها لاینحل مانده، در فقدان شجاعت مدیریتی و بخشی‌نگری دستگاه‌ها نهفته است و سازمان جهاد کشاورزی، صمت، تعاون روستایی و استانداری در فصل بحران وارد فاز پرتاب توپ مسئولیت به زمین یکدیگر می‌شوند و پس از پایان پاییز، این پرونده تا سال بعد به فراموشی سپرده می‌شود.
لابی دلالان قدرتمند و جلوگیری از شکل‌گیری باراندازهای مکانیزه!
تعارض منافع عمیق میان لابی دلالان قدرتمند با برخی شبکه‌های تصمیم‌گیرنده، مانع از شکل‌گیری باراندازهای مکانیزه و الزام صنایع تبدیلی به قراردادهای مستقیم پیش‌خرید با کشاورزان شده است و صنایع ترجیح می‌دهند با تحت فشار گذاشتن باغدار، ارزان‌ترین ماده اولیه ممکن را تهیه کنند تا سود دوجانبه به دست آورند.
برای شکستن این قفل تاریخی، دولت باید سیاست خرید تضمینی دستوری را متوقف کرده و به جای آن، نظام زنجیره ارزش کشاورزی قراردادی را جایگزین سازد و در این الگو، کارخانجات فرآوری موظف به عقد قرارداد پیش از برداشت و تأمین نهاده برای باغدار در ازای خرید تضمین‌شده و باکیفیت محصول می‌شوند.
همچنین هدایت سرمایه‌گذاری‌ها به سوی صنایع فرآوری پکتین، اسانس‌گیری و تولید سرکه و الکل‌های صنعتی و تقویت تعاونی‌های واقعی کشاورزی تنها مسیر درمان این غده چرکین است و نجات باغبانی آذربایجان‌غربی نیازمند اراده‌ای فرابخشی برای پایان دادن به تجارت سیاهی است که سال‌هاست بر روی جنازه سیب‌های طلایی ارومیه استوار شده است. انتهای پیام
