به گزارش خبرنگار انرژی تابناک، در پی اختلال عبور و مرور نفتکش‌ها از تنگه هرمز، هشدار تازه‌ای از ابوظبی منتشر شده؛ نزدیک به یک میلیارد بشکه نفت از ذخایر جهانی مصرف شده و حاشیه امن بازار انرژی به‌شدت کاهش یافته است. هم‌زمان، قیمت سوخت‌هایی مانند گازوئیل افزایش یافته، هزینه حمل‌ونقل جهش کرده و آژانس بین‌المللی انرژی از تداوم فشار بر بازار فرآورده‌های نفتی خبر می‌دهد. معنای این وضعیت روشن است؛ حتی اگر تولید نفت افزایش پیدا کند، بازگشت بازار به شرایط عادی به احتمال زیاد سریع و کم‌هزینه نخواهد بود.
هشدار ابوظبی درباره کاهش ذخایر نفت جهان
سلطان الجابر، مدیرعامل شرکت ملی نفت ابوظبی، دوشنبه ۱۱ آبان‌ماه اعلام کرد که از زمان اختلال در تردد از تنگه هرمز، نزدیک به یک میلیارد بشکه نفت از ذخایر جهانی برداشت شده است. او همچنین هشدار داد که ذخایر گازوئیل در برخی مناطق به پایین‌ترین سطح فصلی طی ۳۵ سال رسیده و در بخش گاز طبیعی مایع‌شده نیز از شکاف عرضه‌ای در حدود ۶۰۰ میلیارد فوت مکعب سخن گفت. این اظهارات در حاشیه نمایشگاه و کنفرانس بین‌المللی نفت ابوظبی مطرح شد.
الجابر افزایش هزینه حمل‌ونقل و لجستیک را نیز یکی از پیامدهای اصلی بحران دانست و گفت که سهم این هزینه‌ها از بهای یک بشکه نفت، از کمتر از پنج درصد پیش از جنگ به حدود ۳۰ درصد رسیده که چنین افزایشی نشان می‌دهد امنیت انرژی فقط به وجود نفت در میدان یا پالایشگاه وابسته نیست؛ نفت باید با هزینه قابل‌تحمل به مقصد برسد، در پالایشگاه فرآوری شود و در نهایت به سوخت مورد نیاز مصرف‌کننده تبدیل شود. با این حال، رقم نزدیک به یک میلیارد بشکه باید با دقت نقل شود: این عدد، برآورد اعلام‌شده از سوی مدیرعامل یک شرکت نفتی است و برای مقایسه دقیق آن با آمار رسمی ذخایر باید دامنه محاسبه، بازه زمانی و نوع ذخایر مشخص باشد.
آژانس بین‌المللی انرژی چه می‌گوید؟
همچنین گزارش آژانس بین‌المللی انرژی، تصویر کمّی روشن‌تری از وضعیت ذخایر ارائه می‌کند. بر اساس این گزارش، ذخایر مشاهده‌شده جهانی نفت در پایان سپتامبر، حدود ۵۰۹ میلیون بشکه کمتر از ماه قبل بود. فقط در سپتامبر نیز ذخایر خشکی ۱۱۳ میلیون بشکه کاهش یافت؛ افتی که افزایش ۱۰۳ میلیون بشکه‌ای نفت در حال حمل نتوانست آن را کاملاً جبران کند. در همان ماه، ذخایر کشورهای عضو سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) نیز ۳۷ میلیون بشکه پایین آمد.
این آمار با رقم نزدیک به یک میلیارد بشکه اعلام‌شده از سوی الجابر الزاماً تناقض ندارد؛ زیرا دو برآورد ممکن است از دامنه‌ها یا روش‌های محاسبه متفاوتی استفاده کنند. با این حال، آمار آژانس یک پیام مشخص دارد: ذخایر قابل مشاهده در ماه‌های اخیر با سرعت زیادی کاهش یافته‌اند و سطح ذخایر مستقر در خشکی به پایین‌ترین محدوده از دست‌کم سال ۲۰۱۶ رسیده است.
اهمیت این کاهش زمانی بیشتر می‌شود که بدانیم ذخایر نفت، نقش ضربه‌گیر را در بازار ایفا می‌کنند. هنگامی که تولید یا انتقال نفت مختل می‌شود، کشورها و شرکت‌ها می‌توانند برای مدتی از ذخایر استفاده کنند تا کمبود عرضه به توقف فعالیت پالایشگاه‌ها، کمبود سوخت یا جهش شدیدتر قیمت‌ها منجر نشود. اما برداشت مستمر از ذخایر، این امکان را برای شوک بعدی محدود می‌کند.
چرا افزایش تولید به‌تنهایی کافی نیست؟
آژانس بین‌المللی انرژی در گزارش اکتبر خود اعلام کرد که عرضه جهانی نفت در سپتامبر با افزایش ماهانه ۲٫۵ میلیون بشکه در روز به ۱۰۲٫۳ میلیون بشکه در روز رسید؛ بخش مهمی از این رشد از تولیدکنندگان خلیج فارس ناشی شد. با وجود این افزایش، آژانس تأکید کرد که بهبود عرضه شکننده است و حملات تازه به زیرساخت‌های انرژی و نفتکش‌ها می‌تواند روند بازگشت بازار را مختل کند. مشکل تنها تولید نفت خام نیست. نفت خام باید به پالایشگاه برسد و به محصولاتی مانند گازوئیل، بنزین و سوخت جت تبدیل شود. اختلال در صادرات فرآورده‌ها، کاهش فعالیت پالایشگاه‌ها یا افزایش هزینه حمل می‌تواند حتی در شرایط رشد تولید نفت خام، بازار سوخت را تحت فشار نگه دارد.
بر اساس همان گزارش، صادرات جهانی گازوئیل در سپتامبر نسبت به مدت مشابه سال قبل روزانه ۷۰۰ هزار بشکه کاهش داشت. افت عرضه از روسیه و خاورمیانه بخشی از این کاهش را توضیح می‌دهد. آژانس همچنین برآورد کرد که دسترسی جهانی به گازوئیل و گازوئیل‌مانندها در سه‌ماهه سوم ۲۰۲۶ نسبت به سال قبل روزانه ۱٫۷ میلیون بشکه کمتر بوده است. این شرایط در آستانه زمستان، زمانی که تقاضای فصلی برای برخی فرآورده‌ها افزایش می‌یابد، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
ذخایر راهبردی؛ آخرین خط دفاع بازار!
کشورهای عضو آژانس بین‌المللی انرژی در مارس ۲۰۲۶ با عرضه ۴۰۰ میلیون بشکه نفت از ذخایر اضطراری برای مقابله با اختلال بازار موافقت کردند؛ اقدامی که آژانس آن را بزرگ‌ترین اقدام جمعی از این نوع توصیف کرد. تا ۱۵ اکتبر، حدود ۳۳۰ میلیون بشکه از این حجم عرضه شده بود و قرار بود حدود ۱۰۰ میلیون بشکه باقی‌مانده نیز با توجه به شرایط کشورها به بازار برسد. آژانس در همان اطلاعیه از برنامه تسریع عرضه، از جمله بیش از ۲۰ میلیون بشکه گازوئیل، خبر داد.
این اقدام می‌تواند در کوتاه‌مدت به جبران بخشی از اختلال عرضه کمک کند، اما ذخایر راهبردی منبعی نامحدود نیستند. پس از برداشت از این ذخایر، کشورها باید در فرصتی مناسب آن‌ها را دوباره پر کنند؛ اقدامی که در بازار کم‌عرضه و گران می‌تواند پرهزینه باشد.
همچنین همه ذخایر نفتی را نمی‌توان به‌عنوان ذخیره آماده عرضه در نظر گرفت. بخشی از نفت در خطوط لوله، پایانه‌ها، پالایشگاه‌ها یا نفتکش‌های در حال حرکت قرار دارد و برای تبدیل شدن به عرضه قابل دسترس، به زمان و زیرساخت نیاز دارد. از همین رو، حجم کل ذخایر با حجم نفتی که در کوتاه‌مدت می‌تواند به بازار تزریق شود، یکسان نیست.
نمونه آمریکا اهمیت این تفاوت را نشان می‌دهد. طبق داده‌های اداره اطلاعات انرژی این کشور، ذخایر راهبردی نفت خام آمریکا در پایان هفته منتهی به ۲۳ اکتبر ۲۰۲۶ حدود ۲۸۲٫۶ میلیون بشکه بود؛ در حالی که مجموع ذخایر نفت خام و فرآورده‌های نفتی، با احتساب ذخایر راهبردی، حدود ۱٫۴۹۵ میلیارد بشکه گزارش شد. این دو رقم دو مفهوم متفاوت را اندازه می‌گیرند و نباید به‌جای یکدیگر استفاده شوند.
شوک بعدی چه اثری بر قیمت نفت و سوخت دارد؟
کاهش ذخایر لزوماً به معنای جهش فوری و قطعی قیمت نفت نیست؛ قیمت‌ها به مجموعه‌ای از عوامل، از جمله میزان عرضه جاری، تقاضای جهانی، وضعیت اقتصاد، انتظارات معامله‌گران و احتمال بازگشت جریان حمل‌ونقل وابسته‌اند. با این حال، کاهش ذخایر حاشیه امن بازار را کوچک‌تر می‌کند: در شرایطی که ذخایر پایین است، اختلال تازه ممکن است سریع‌تر به کمبود عرضه و افزایش قیمت تبدیل شود.
گزارش اکتبر آژانس نشان می‌دهد که بازار نفت در کنار محدودیت عرضه با افت تقاضا نیز مواجه شده است. آژانس پیش‌بینی کرد تقاضای جهانی نفت در سه‌ماهه چهارم ۲۰۲۶ نسبت به مدت مشابه سال قبل روزانه ۲٫۵ میلیون بشکه کاهش یابد و متوسط تقاضای سالانه نیز ۲٫۶ میلیون بشکه در روز پایین بیاید. قیمت‌های بالاتر سوخت و چشم‌انداز ضعیف‌تر اقتصاد از عوامل این افت عنوان شده‌اند.
بنابراین، بازار با وضعیتی دوگانه روبه‌روست: از یک سو، محدودیت عرضه و کاهش ذخایر احتمال بروز شوک‌های قیمتی را بالا می‌برد؛ از سوی دیگر، قیمت‌های بالا می‌تواند مصرف را کاهش دهد و فشار بر بازار را تا حدی تعدیل کند. نتیجه نهایی به تداوم اختلال در مسیرهای حمل‌ونقل، سرعت بازگشت تولید و توان پالایشگاه‌ها برای تأمین فرآورده‌ها بستگی خواهد داشت.
ایران و فرصت نفت گران!
برای ایران، افزایش قیمت جهانی نفت به‌تنهایی به معنای افزایش متناسب درآمد ارزی نیست. میزان صادرات قابل تحقق، قیمت فروش واقعی، هزینه حمل‌ونقل و بیمه، شرایط وصول درآمد و محدودیت‌های تجاری تعیین می‌کنند که رشد قیمت جهانی چه اثری بر درآمد نهایی کشور بگذارد. بدون اطلاعات دقیق درباره این متغیرها، محاسبه سود ایران بر اساس قیمت شاخص جهانی می‌تواند گمراه‌کننده باشد. از سوی دیگر، افزایش هزینه حمل‌ونقل و فرآورده‌های نفتی می‌تواند بر هزینه تجارت، جابه‌جایی کالا و تأمین سوخت اثر بگذارد. برای ارزیابی وضعیت ایران باید علاوه بر قیمت نفت خام، قیمت فرآورده‌ها، هزینه حمل و بیمه و تغییر مسیرهای تجاری نیز بررسی شود.
نکته مهم دیگر، تاب‌آوری داخلی است. هرچه تأمین سوخت و فعالیت اقتصادی به مسیرهای محدود و منابع جایگزین اندک وابسته باشد، شوک خارجی می‌تواند هزینه بیشتری ایجاد کند. تنوع مسیرهای صادراتی، زیرساخت ذخیره‌سازی، ظرفیت پالایش و دسترسی پایدار به بازارها، همگی در میزان بهره‌مندی یا آسیب‌پذیری کشور نقش دارند.
بازار نفت تا شوک بعدی چقدر فاصله دارد؟
آمارهای آژانس بین‌المللی انرژی و هشدار مدیرعامل شرکت ملی نفت ابوظبی یک پیام مشترک دارند؛ ذخایر، ابزار مهم مدیریت بحران‌اند، اما جایگزین پایدار تولید، پالایش و حمل‌ونقل نیستند. آزادسازی ذخایر اضطراری می‌تواند زمان بخرد، ولی اگر اختلال در جریان عرضه ادامه پیدا کند، اثر این اقدام محدود خواهد بود.
در بازاری که ذخایر کاهش یافته، هزینه حمل افزایش پیدا کرده و بازار گازوئیل تحت فشار است، یک اختلال تازه می‌تواند اثر بزرگ‌تری از گذشته داشته باشد. برای ایران نیز رصد قیمت نفت خام به‌تنهایی کافی نیست. بررسی روند ذخایر جهانی، قیمت فرآورده‌ها، هزینه حمل، وضعیت پالایشگاه‌ها و شرایط صادرات باید در کنار هم قرار گیرد تا مشخص شود بحران جهانی انرژی چه فرصت‌هایی ایجاد می‌کند و چه هزینه‌هایی به اقتصاد تحمیل خواهد کرد.
