نویسنده: سیدمحمدنبوی
به گزارش خبرنگار هوانوردی تابناک ، شرکت رولزرویس پس از ۱۴ سال دوری از یکی از بزرگ‌ترین بازارهای موتور هواپیماهای مسافربری، حالا با حمایت دولت بریتانیا برای بازگشت به این رقابت برنامه‌ریزی می‌کند. توافقی که ۲۸ اکتبر ۲۰۲۶ اعلام شد، چارچوب یک برنامه مشترک ۱۰ ساله به ارزش ۲.۵ میلیارد پوند را مشخص می‌کند؛ برنامه‌ای که هدف آن توسعه موتورهای جت نسل آینده برای هواپیماهای تک‌راهرو و تقویت توان تولید موتورهای پیشرفته در بریتانیاست.
این خبر برای صنعت هوانوردی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا بازار هواپیماهای تک‌راهرو، همان هواپیماهایی که بخش عمده پروازهای کوتاه و میان‌برد جهان را انجام می‌دهند، سال‌هاست در اختیار دو مجموعه اصلی قرار دارد: شرکت CFM International، حاصل همکاری جنرال الکتریک و سافران، و شرکت پرت‌اندویتنی. موتورهای این دو سازنده روی خانواده‌های ایرباس A320 و بوئینگ ۷۳۷ نصب می‌شوند و سهم بزرگی از ناوگان هواپیماهای مسافربری باریک‌پیکر جهان را پوشش می‌دهند.
رولزرویس در این بازار غریبه نیست، اما سال‌هاست محصول مستقیمی برای نسل فعلی هواپیماهای تک‌راهرو عرضه نکرده است. این شرکت در سال ۲۰۱۲ سهم خود را در کنسرسیوم International Aero Engines به پرت‌اندویتنی فروخت و تمرکز خود را بر موتورهای هواپیماهای پهن‌پیکر، هواپیماهای تجاری بزرگ و حوزه‌های دیگر قرار داد. اکنون مدیران این شرکت می‌خواهند با استفاده از فناوری‌های توسعه‌یافته در پروژه UltraFan، بار دیگر وارد بازاری شوند که حجم تولید آن از بخش هواپیماهای پهن‌پیکر بیشتر است.
چرا موتور هواپیماهای تک‌راهرو اهمیت دارد؟
برای درک اهمیت این پروژه باید به ترکیب ناوگان شرکت‌های هواپیمایی نگاه کرد. بخش بزرگی از پروازهای روزانه جهان با هواپیماهایی انجام می‌شود که یک راهروی مرکزی در کابین دارند و معمولاً بین ۱۵۰ تا ۲۳۰ مسافر را جابه‌جا می‌کنند. ایرباس A320 و بوئینگ ۷۳۷ دو نمونه شناخته‌شده این گروه هستند. این هواپیماها در پروازهای داخلی، منطقه‌ای و مسیرهای بین‌المللی کوتاه و متوسط استفاده می‌شوند و به دلیل تعداد بالای پروازها، مصرف سوخت موتور آن‌ها تأثیر مستقیمی بر هزینه شرکت‌های هواپیمایی دارد.
در چنین بازاری، حتی چند درصد کاهش مصرف سوخت می‌تواند در طول عمر عملیاتی یک هواپیما به صرفه‌جویی قابل توجهی منجر شود. موتور هواپیما فقط یک مجموعه تولید نیروی رانش نیست؛ هزینه تعمیر و نگهداری، فاصله زمانی میان تعمیرات اساسی، مصرف سوخت، وزن، صدای تولیدی و قابلیت اطمینان آن بر اقتصاد کل ناوگان اثر می‌گذارد. شرکت هواپیمایی هنگام انتخاب هواپیما و موتور، هزینه خرید اولیه را در کنار هزینه‌های چند دهه بهره‌برداری بررسی می‌کند.
تولیدکننده موتور نیز باید به همین مجموعه عوامل پاسخ دهد. ساخت موتوری که در آزمایشگاه عملکرد خوبی دارد، به‌تنهایی برای ورود به بازار کافی نیست. موتور باید هزاران ساعت در شرایط مختلف پروازی آزمایش شود، استانداردهای ایمنی و صلاحیت پروازی را دریافت کند و شبکه تعمیر و نگهداری آن در کشورهای مختلف شکل بگیرد. شرکت‌های هواپیمایی نیز برای سفارش یک موتور جدید، به اطمینان از تأمین قطعات، خدمات فنی و پشتیبانی بلندمدت نیاز دارند.
رولزرویس در موتورهای بزرگ هواپیماهای پهن‌پیکر تجربه گسترده‌ای دارد و خانواده موتورهای Trent بخش مهمی از فعالیت هوافضای غیرنظامی این شرکت را تشکیل می‌دهد. با این حال، بازار هواپیماهای تک‌راهرو ویژگی‌های اقتصادی متفاوتی دارد. تعداد موتورهای مورد نیاز بیشتر است، رقابت قیمتی شدیدتر دنبال می‌شود و سازنده باید بتواند تولید انبوه را با هزینه قابل کنترل انجام دهد. ورود دوباره رولزرویس به این بخش، به معنای رقابت با شرکت‌هایی است که سال‌ها تجربه تأمین موتور برای پرفروش‌ترین هواپیماهای جهان را در اختیار دارند.
UltraFan؛ فناوری‌ای که قرار است به محصول تجاری برسد
پایه فنی برنامه جدید رولزرویس، فناوری‌هایی است که این شرکت طی سال‌های گذشته در پروژه UltraFan توسعه داده است. UltraFan یک خانواده فناوری موتور توربوفن پیشرفته است که با هدف افزایش بازده، کاهش مصرف سوخت و پایین آوردن انتشار آلاینده‌ها طراحی شده است. در این طرح، مجموعه‌ای از تغییرات در معماری موتور، هسته احتراق، مواد مورد استفاده و سامانه انتقال قدرت دنبال می‌شود.
یکی از ویژگی‌های مهم این فناوری، استفاده از معماری دنده‌ای یا Geared است. در موتورهای توربوفن متعارف، بخش فن و توربین کم‌فشار با سرعت‌های مرتبط با یکدیگر می‌چرخند؛ اما در طراحی دنده‌ای، یک جعبه‌دنده میان این بخش‌ها قرار می‌گیرد تا هرکدام بتوانند در سرعت مناسب خود کار کنند. فن بزرگ موتور می‌تواند با سرعت پایین‌تری بچرخد، در حالی که توربین در دور بالاتری فعالیت می‌کند. هدف از این طراحی، افزایش بازده مجموعه و کاهش مصرف سوخت است.
رولزرویس همچنین روی مواد پیشرفته، از جمله پره‌های کامپوزیتی فن و آلیاژهای مقاوم در برابر دماهای بالا کار کرده است. پره‌های توربین فشار بالا در معرض دما و تنش مکانیکی شدیدی قرار دارند و کیفیت مواد و روش ساخت آن‌ها بر عملکرد و عمر موتور اثر می‌گذارد. تولید چنین قطعاتی به فناوری ساخت دقیق، تجهیزات پیشرفته و آزمایش‌های گسترده نیاز دارد؛ بخشی از همان ظرفیت صنعتی که دولت بریتانیا قصد دارد با سرمایه‌گذاری تازه حفظ و تقویت کند.
برنامه اعلام‌شده قرار است یک موتور نمایشی را نیز توسعه دهد؛ موتوری که امکان آزمایش فناوری‌های جدید را در مقیاس واقعی فراهم می‌کند. این مرحله با تولید انبوه یک موتور تجاری تفاوت دارد. موتور نمایشی برای اثبات عملکرد فناوری، جمع‌آوری داده‌های آزمایشگاهی و زمینی و شناسایی مشکلات احتمالی ساخته می‌شود. پس از آن، مسیر طولانی طراحی محصول نهایی، آزمایش‌های دوام، دریافت گواهی‌های صلاحیت پروازی و جلب سفارش مشتریان آغاز خواهد شد.
برنامه زمانی رولزرویس نشان می‌دهد این شرکت برای ورود فوری به بازار آماده نمی‌شود. هواپیماهای تک‌راهروی نسل بعدی قرار است در اواسط تا اواخر دهه ۲۰۳۰ وارد خدمت شوند و سازندگان هواپیما نیز باید در سال‌های آینده درباره شرکای موتور خود تصمیم بگیرند. رولزرویس می‌خواهد پیش از نهایی شدن این انتخاب‌ها، فناوری خود را به مرحله‌ای برساند که ایرباس یا بوئینگ بتوانند آن را به‌عنوان گزینه‌ای جدی بررسی کنند.
رقابت با CFM و پرت‌اندویتنی آسان نخواهد بود
بیشتر بخوانید!
بزرگ‌ترین مانع رولزرویس، نبود فناوری یا تجربه مهندسی نیست؛ این شرکت در طراحی و ساخت موتورهای پیچیده هواپیما سابقه طولانی دارد. مسئله اصلی، ورود به بازاری است که در آن رقبا شبکه تولید، تأمین قطعه، تعمیر و نگهداری و ارتباط گسترده‌ای با شرکت‌های هواپیمایی ایجاد کرده‌اند.
CFM International با موتورهای خانواده LEAP در بازار هواپیماهای جدید A320neo و بوئینگ ۷۳۷ مکس حضور دارد. پرت‌اندویتنی نیز موتورهای خانواده PW1100G-JM را برای بخشی از هواپیماهای ایرباس A320neo تأمین می‌کند. این شرکت‌ها فقط موتور نمی‌فروشند؛ خدمات تعمیراتی، پشتیبانی فنی، مدیریت قطعات و قراردادهای بلندمدت نیز بخش مهمی از فعالیت تجاری آن‌هاست. شرکت هواپیمایی هنگام انتخاب موتور، هزینه و کیفیت این خدمات را به اندازه مشخصات فنی محصول بررسی می‌کند.
از طرف دیگر، ورود یک سازنده جدید می‌تواند برای شرکت‌های هواپیمایی مزیت رقابتی ایجاد کند. وجود گزینه‌های بیشتر در بازار موتور، قدرت مذاکره خریداران را افزایش می‌دهد و امکان مقایسه هزینه‌ها و خدمات را فراهم می‌کند. اگر رولزرویس بتواند موتوری با مصرف سوخت پایین، هزینه نگهداری رقابتی و قابلیت اطمینان بالا عرضه کند، فرصت حضور در برنامه‌های آینده هواپیماهای تک‌راهرو را خواهد داشت.
با این حال، موفقیت پروژه به تصمیم سازندگان هواپیما وابسته است. رولزرویس نمی‌تواند صرفاً با توسعه یک موتور جدید، آن را به ایرباس یا بوئینگ تحمیل کند. این شرکت باید محصولی ارائه دهد که از نظر وزن، ابعاد، مصرف سوخت، عملکرد در شرایط مختلف آب‌وهوایی، هزینه نگهداری و الزامات ایمنی با طراحی هواپیمای آینده سازگار باشد. انتخاب موتور معمولاً سال‌ها پیش از ورود هواپیما به خدمت انجام می‌شود و تغییر آن در مراحل پایانی طراحی می‌تواند هزینه و تأخیر زیادی ایجاد کند.
یکی از موضوعات مهم، مدل همکاری احتمالی رولزرویس با شرکت‌های دیگر است. این شرکت اعلام کرده در صورت انتخاب فناوری‌هایش برای هواپیماهای آینده، تمایل دارد در بازار تک‌راهرو با یک شریک صنعتی فعالیت کند. چنین مشارکتی می‌تواند هزینه توسعه، ریسک تولید و نیاز به سرمایه‌گذاری را میان چند مجموعه تقسیم کند. تجربه بازار موتور هواپیما نشان می‌دهد همکاری‌های صنعتی در این حوزه سابقه طولانی دارد و بسیاری از برنامه‌های بزرگ با مشارکت چند شرکت شکل گرفته‌اند.
پول دولت بریتانیا دقیقاً صرف چه چیزی می‌شود؟
ارزش ۲.۵ میلیارد پوندی برنامه اعلام‌شده، حاصل همکاری مالی دولت بریتانیا و رولزرویس در یک دوره ۱۰ ساله است. این رقم را نباید به‌عنوان کمک بلاعوض قطعی دولت به شرکت در نظر گرفت. دولت بریتانیا در توضیحات رسمی خود تأکید کرده که توافق فعلی چارچوب همکاری را مشخص می‌کند و پرداخت کمک‌های جدید همچنان به بررسی‌های حقوقی، ارزیابی صرفه اقتصادی، توان مالی دولت و تأییدهای لازم وابسته است.
بر اساس اعلام دولت، مراحل اولیه برنامه می‌تواند تا پایان سال ۲۰۲۹ از حدود سه هزار و ۳۰۰ شغل موجود در رولزرویس و شرکت‌های زنجیره تأمین حمایت کند. در صورت موفقیت پروژه و انتخاب موتور این شرکت برای هواپیماهای نسل آینده، امکان ایجاد ده‌ها هزار فرصت شغلی در سال‌های بعد نیز مطرح شده است. دولت همچنین بر گسترش فعالیت شرکت‌های کوچک و متوسط تأمین‌کننده قطعات، مراکز دانشگاهی و مجموعه‌های تحقیقاتی تأکید کرده است.
بخش مهمی از سرمایه‌گذاری قرار است به توسعه فناوری، ساخت موتور نمایشی، تجهیزات آزمایش و افزایش توان تولید قطعات پیشرفته اختصاص پیدا کند. پره‌های توربین فشار بالا و پره‌های کامپوزیتی فن از جمله قطعاتی هستند که تولید آن‌ها به دانش فنی و تجهیزات تخصصی نیاز دارد. بریتانیا می‌خواهد ظرفیت ساخت این قطعات را در داخل کشور افزایش دهد تا در صورت انتخاب موتور رولزرویس، زنجیره تأمین آن به واردات گسترده از کشورهای دیگر وابسته نباشد.
دولت بریتانیا ارزش اقتصادی بلندمدت این برنامه را نیز قابل توجه ارزیابی کرده و از احتمال افزودن حدود ۱۲۰ میلیارد پوند به اقتصاد کشور در طول عمر پروژه سخن گفته است. این رقم یک برآورد مشروط است و تحقق آن به موفقیت فنی موتور، انتخاب شدن از سوی سازندگان هواپیما، دریافت سفارش و شکل‌گیری تولید انبوه وابسته خواهد بود. هنوز هیچ تضمینی وجود ندارد که موتور جدید رولزرویس برای نسل بعدی هواپیماهای ایرباس یا بوئینگ انتخاب شود.
این برنامه در عین حال فقط به هواپیماهای مسافربری محدود نیست. فناوری‌ها و ظرفیت‌های مهندسی توسعه‌یافته می‌توانند در حوزه موتورهای نظامی نیز کاربرد داشته باشند. دولت بریتانیا حفظ توان طراحی، آزمایش و ساخت موتورهای پیشرفته را بخشی از امنیت صنعتی و دفاعی کشور می‌داند. داشتن توان داخلی در این حوزه برای کشوری که در برنامه‌های هوافضای نظامی مشارکت دارد، اهمیت راهبردی دارد؛ زیرا وابستگی کامل به تأمین‌کنندگان خارجی می‌تواند در دوره بحران یا محدودیت صادراتی به یک مشکل جدی تبدیل شود.
بازگشت رولزرویس به بازار موتور هواپیماهای تک‌راهرو هنوز یک هدف صنعتی است، نه موفقیتی قطعی. این شرکت باید فناوری UltraFan را به محصولی تجاری تبدیل کند، هزینه تولید را کنترل کند، شریک صنعتی مناسبی بیابد و اعتماد ایرباس، بوئینگ و شرکت‌های هواپیمایی را به دست آورد. اما توافق ۲.۵ میلیارد پوندی نشان می‌دهد بریتانیا حاضر است برای حفظ جایگاه خود در یکی از پیچیده‌ترین بخش‌های صنعت هوافضا سرمایه‌گذاری بلندمدت انجام دهد؛ بازاری که تصمیم‌های امروز آن، می‌تواند ترکیب موتورهای هواپیماهای مسافربری در دهه آینده را تغییر دهد.
