خبرگزاری مهر، ایرج حجازی، نویسنده حوزه دین و رسانه؛ آیتاللهالعظمی حسین وحید خراسانی (۱۳۰۰ – ۲۶ آبان ۱۴۰۵ ش)، فقیه و اصولیِ نامآور و از برجستهترین مراجع تقلید روزگار ما، عمری افزون بر یک قرن را در خدمت دانش و دیانت سپری کرد. حیات پربرکت او را میتوان حلقه وصل دو کانون سترگ فقاهت شیعی، «نجف» و «قم»، دانست. وی مرجعیت را منصبی فراتر از صدور فتوا میشمرد و آن را پایگاهی برای صیانت از هویت شیعی، تعظیم شعائر اهلبیت (ع) و گرهگشایی از کار مردمان میدانست.
تبارشناسی علمی؛ از شاگردی تا شاگردپروری
شاکله علمی او در سه زیستبوم مشهد، ری و نجف قوام یافت. حضور در محضر میرزا مهدی اصفهانی، شالوده رویکرد انتقادیاش به فلسفه را پی افکند؛ چنانکه پس از سالها تلمّذ در فلسفه، سرانجام گمشده خویش را تنها در «کتاب و سنت» بازیافت [۱]. او در بیستوهفتسالگی از آیتالله سید محمد حجت کوهکمرهای اجازه اجتهاد گرفت [۲] و در نجف، در شمار شاگردان تراز اول آیتالله خویی درخشید؛ استادی که او را در فقه و اصول، همتای شیخ انصاری و صاحبجواهر برمیشمرد [۳].
با هجرت به قم در سال ۱۳۹۰ ق، کرسی درس خارج او به یکی از پررونقترین و ژرفترین محافل علمی جهان تشیع بدل شد. روش تدریس وی بر استقصای کامل اقوال و نقد موشکافانه آرای اصولیان متأخر استوار بود؛ تا آنجا که یک دوره درس اصول او گاه تا دو دهه به درازا میکشید [۴]. ثمره این مکتب، پرورش صدها مجتهد و مدرّس برجسته بود که از آن میان میتوان به محمدمهدی شبزندهدار، سید احمد حسینی خراسانی، سید محمدرضا مدرسی یزدی، صادق آملی لاریجانی و سید محمدجواد علوی بروجردی اشاره کرد [۵].
منظومه اخلاقی و کنشگری اجتماعی
در ساحت اخلاق فردی، وحید خراسانی جلوه روشنِ خداترسی، فروتنی علمی و پرهیز از ادعا بود. بسندهکردن پایگاه رسمی او به این عبارت در معرفی زندگینامهاش که «جز قصور و تقصیر چیزی ندارم»، و نیز تأمّلها و استخارههای مکرّرش پیش از پذیرش بار گران مرجعیت، از ژرفای احتیاط او در تصدّی شئون دینی حکایت دارد [۶].
در عرصه اجتماعی و سیاسی نیز الگویی از مرجعی مستقل، دغدغهمند و معتدل به دست داد. او که در روزگار پهلوی، به سبب فشارهای ساواک و برای پرهیز از دیدار اجباری با شاه، مشهد را به قصد قم ترک گفته بود [۷]، پس از انقلاب اسلامی نیز در عین حمایت اصولی از ارکان نظام، فاصله ناصحانه و انتقادی خود را نگاه داشت؛ از یک سو، حفظ نظام را «اوجب واجبات» در عصر غیبت میدانست [۸] و از دیگر سو، از تذکر و نصیحت دریغ نمیورزید.
نگاه او به مناسبات مذهبی و بینالمللی نیز بر مدارا و خردورزی استوار بود. فتوای صریحش در حرمت اهانت به مقدسات اهلسنت و وجوب دفاع از آنان در برابر هجوم بیگانگان، در کنار تأکید بر رعایت حقوق بینالملل و حرمتنهادن به زمامداران دیگر کشورها، از عقلانیت اجتماعی و کلاننگری او در مناسبات جهانی پرده برمیدارد [۹]. افزون بر این، خدمات پنهان و عامالمنفعه او در مناطق محروم و دستگیری بیهیاهو از نیازمندان، بیآنکه کمترین کوششی برای بازتاب رسانهای آن صورت گیرد، چهره دیگری از سلوک اجتماعی وی را آشکار میسازد [۱۰].
تعظیم شعائر، مرزبان غیور حریم اهلبیت (ع)
شناسنامه هویتی آیتالله وحید خراسانی با مفهوم «تعظیم شعائر» درهمتنیده است. او باور داشت که شکوه آستان اهلبیت (ع) باید بیهمتا بماند و اوج این رویکرد در احیای «فاطمیه» تجلّی یافت. با پیگیری مستقیم وی از رئیسجمهور وقت در سال ۱۳۷۹ ش، سالروز شهادت حضرت زهرا (س) تعطیل رسمی اعلام شد؛ و سنّت پیادهروی مراجع و علما در این روز، که با همراهی آیتالله میرزا جواد تبریزی و دیگر مراجع آغاز شده بود، به آیینی پایدار و نمادین در قم بدل گشت [۱۱].
در سوگواری سیدالشهدا (ع)، او به نهایت عزاداری باور داشت و بر این بود که در برابر مصیبت عاشورا «افراط معنا ندارد»؛ اما در همان حال، با نگاهی فقیهانه، مرزهایی استوار در برابر «بدعتها» ترسیم کرد. او رفتارهایی چون گفتن «لا اله الا زینب» یا «حسیناللهی» خواندنِ خویش را بهشدت نکوهید و از راهیافتن خرافه به ساحت عزاداری جلوگیری کرد [۱۲]. حساسیت او تا بدان پایه بود که در برابر بازنمایی چهره معصومان و اولیای دین در آثار سینمایی و تلویزیونی، همچون سریال «مختارنامه» و فیلم «رستاخیز»، با قاطعیت ایستاد و آن را حرام و ناروا شمرد [۱۳].
آیتاللهالعظمی حسین وحید خراسانی تجسّم فقیهی تراز در مکتب تشیع بود که دقّت جواهری را با سوز و گداز فاطمی و حسینی درآمیخت. او در طول بیش از یک قرن حیات علمی و اجتماعی، جریانی پربار از شاگردپروری را بنیان نهاد و از مرزهای اعتقادی تشیع پاسداری کرد. با رحلت او در ۲۶ آبان ۱۴۰۵، حوزههای علمیه یکی از سترگترین ارکان فقاهت سنّتی خود را از دست دادند؛ اما میراث مکتوب او و صدها مجتهدی که در دامان مکتبش بالیدند، تداوم این راه را پاس خواهند داشت.
پینوشتها
[۱] شریف رازی، محمد (۱۳۵۲). گنجینه دانشمندان، ج ۲، تهران: اسلامیه، ص ۳۰۰؛ پایگاه خبری تابناک (۲۰ دی ۱۳۹۱). «آیتالله وحید خراسانی: عاشق فلسفه بودم».
[۲] انصاری قمی (۱۴۲۹ ق). العقد النضید، ص ۵؛ پایگاه شبکه اجتهاد، «وحید دوران».
[۳] شبکه اجتهاد، نقل استاد محمد عندلیب همدانی از توصیف آیتالله خویی درباره آیتالله وحید خراسانی.
[۴] شبکه اجتهاد، نقل استاد مهدی زمانیفرد در تبیین شیوه درسی آیتالله وحید خراسانی.
[۵] پایگاه علمی، فرهنگی و اعتقادی الشیعه، «زندگینامه آیتالله حاج شیخ حسین وحید خراسانی».
[۶] پایگاه رسمی دفتر آیتاللهالعظمی وحید خراسانی، بخش «درباره مرجعیت»؛ شبکه اجتهاد، نقل استاد محمدمهدی شبزندهدار درباره استخاره ذاتالرقاع ایشان برای پذیرش مرجعیت.
[۷] مجله تقریرات (اسفند ۱۳۹۴)، ش ۳، «نگاهی به منش اجتماعی آیتالله وحید خراسانی» (روایت اسناد ساواک از وساطت آیتالله میلانی).
[۸] روزنامه کیهان (۳۱ فروردین ۱۳۹۱).
[۹] خبرگزاری شفقنا، گفتوگو با سید محمدجواد علوی بروجردی پیرامون سلوک اجتماعی و فقهی آیتالله وحید؛ مجله تقریرات (۱۳۹۴).
[۱۰] گفتوگو با استاد حمید درایتی (روزنامه اطلاعات/خراسان، آبان ۱۴۰۵).
[۱۱] مشرقنیوز (۱۳۹۸). «ماجرای تعطیلشدن روز شهادت حضرت زهرا (س)».
[۱۲] خبرگزاری خبرآنلاین (۱۶ آذر ۱۳۸۹).
[۱۳] خبرگزاری خبرآنلاین (۱۳۸۹). «هشدار شدیداللحن آیتالله وحید خراسانی در مورد نمایش چهره حضرت ابوالفضل در سریال مختار»؛ خبرگزاری حوزه، درباره فیلم رستاخیز.
