
به گزارش خبرنگار تابناک در استان کرمان، بازگشایی باغ تاریخی بیرمآباد پس از حدود ۱۱ سال از آغاز عملیات مرمت، بار دیگر این پرسش را مطرح کرده است که چرا کرمان با وجود برخورداری از صدها اثر تاریخی ثبتشده و جاذبههای شناختهشده ملی و جهانی، هنوز نتوانسته میراث فرهنگی خود را به یک ظرفیت اقتصادی پایدار برای ایجاد اشتغال و درآمد تبدیل کند؟
از باغ شاهزاده ماهان و مجموعه گنجعلیخان تا ارگ بم، ارگ راین، گنبد جبلیه و محوطههای تاریخی جیرفت، کرمان مجموعهای متنوع از جاذبههای تاریخی و فرهنگی را در خود جای داده است. با این حال، تعدد آثار تاریخی بهتنهایی به معنای رونق گردشگری نیست. آنچه میتواند این ظرفیتها را به ثروت و اشتغال تبدیل کند، پیوند آنها با زیرساختهای اقامتی، حملونقل، خدمات گردشگری، سرمایهگذاری و برنامهریزی برای افزایش ماندگاری مسافران است.
بازگشایی بیرمآباد در ۲۶ آبانماه، اتفاقی مثبت برای شهر کرمان و پایان بخشی از انتظار چندینساله مردم بود؛ اما تأخیر طولانی در تعیین تکلیف این مجموعه، بار دیگر مسئله نحوه مدیریت و بهرهبرداری از ظرفیتهای تاریخی استان را برجسته کرده است. مسئله امروز کرمان صرفاً تعداد بناهای تاریخی نیست؛ بلکه میزان سهم این آثار در اقتصاد محلی، اشتغال و درآمد استان است.
بیرمآباد؛ پایان انتظار ۱۱ ساله، آغاز آزمون بهرهبرداری
باغ تاریخی بیرمآباد در شرق شهر کرمان، با بیش از چهار قرن قدمت و حدود چهارونیم هکتار وسعت، یکی از مجموعههای ارزشمند تاریخی استان است. عملیات مرمت و ساماندهی این باغ از آبانماه سال ۱۳۹۴ آغاز شد، اما با وجود وعدههای متعدد درباره زمان بهرهبرداری، بازگشایی عمومی آن تا آبانماه ۱۴۰۵ به تأخیر افتاد.
سرانجام این مجموعه در ۲۶ آبانماه به روی مردم باز شد و امکان بازدید عمومی از آن فراهم آمد. با این حال، بازگشایی باغ به معنای پایان کامل عملیات احیا نیست و بر اساس اعلام مسئولان، تکمیل بخشهایی از مرمت و فراهمکردن ظرفیتهای بهرهبرداری همچنان ادامه دارد.
اهمیت بیرمآباد تنها به ارزش تاریخی آن محدود نمیشود. این باغ در محدودهای قرار دارد که جاذبههایی مانند تخت درگاه قلیبیگ، جنگل قائم، قلعه دختر، قلعه اردشیر و گنبد جبلیه را نیز در خود جای داده است. نزدیکی این مجموعهها میتواند زمینه شکلگیری یک مسیر گردشگری شهری را فراهم کند؛ مسیری که بازدید از یک باغ تاریخی را به تجربهای چندساعته یا حتی یکروزه تبدیل کند.
با این حال، تحقق چنین ظرفیتی به چیزی فراتر از بازگشایی یک مجموعه نیاز دارد. دسترسی مناسب، تابلوهای راهنما، معرفی یکپارچه جاذبهها، امکانات رفاهی، خدمات گردشگری و برنامههای منظم فرهنگی باید در کنار حفاظت از اصالت آثار قرار گیرند. در غیر این صورت، بیرمآباد نیز ممکن است به مجموعهای تبدیل شود که توجه به آن عمدتاً به زمان برگزاری مراسم و جشنوارهها محدود بماند.
۵۵۰ هزار بازدید؛ سهم گردشگری از این آمار چقدر است؟
آمارهای اعلامشده از سوی ادارهکل میراث فرهنگی استان نشان میدهد جاذبههای تاریخی، فرهنگی و طبیعی کرمان در نوروز ۱۴۰۵ تا ۱۴ فروردینماه بیش از ۵۵۰ هزار بازدید داشتهاند. باغ شاهزاده ماهان در میان آثار تاریخی و فرهنگی استان بیشترین میزان بازدید را به خود اختصاص داده و پس از آن ارگ بم، حمام گنجعلیخان و ارگ راین قرار داشتهاند.
این آمار از ظرفیت بالای جاذبههای گردشگری استان حکایت دارد، اما بهتنهایی نمیتواند وضعیت اقتصادی این بخش را مشخص کند. تعداد بازدیدها لزوماً به معنای تعداد گردشگران یکتا نیست و نشان نمیدهد چه تعداد از بازدیدکنندگان در استان اقامت کردهاند، چه میزان هزینه داشتهاند و چه سهمی از هزینههای آنها به کسبوکارهای محلی رسیده است.
یکی از خلأهای مهم در ارزیابی گردشگری کرمان، نبود تصویر جامع و مستمر از شاخصهایی مانند مدت اقامت مسافران، میزان استفاده از اقامتگاههای رسمی، درآمد حاصل از خدمات گردشگری و اشتغال مستقیم و غیرمستقیم این بخش است. بدون انتشار چنین دادههایی، نمیتوان درباره سهم واقعی گردشگری در اقتصاد استان قضاوت دقیقی داشت.
در آمارهای نوروز ۱۴۰۴ نیز رئیس سازمان مدیریت و برنامهریزی استان از ورود حدود ۷۵۵ هزار مسافر به کرمان خبر داده بود. بر اساس همان آمار، ۴۴ درصد مسافران در اقامتگاههای رسمی و حدود ۵۵ درصد در محلهای غیررسمی، از جمله خانه اقوام و چادرهای شخصی، اقامت داشتند.
این ارقام ضرورت توجه به کیفیت میزبانی و سهم کسبوکارهای رسمی از سفرها را نشان میدهد. افزایش ورود مسافر زمانی به رونق اقتصادی منجر میشود که اقامتگاهها، هتلها، رستورانها، مراکز صنایعدستی، حملونقل و سایر مشاغل مرتبط نیز از آن بهرهمند شوند.
از این رو، انتشار آمار شفاف و قابل مقایسه درباره درآمد و اشتغال گردشگری، یکی از مطالبات جدی از دستگاههای مسئول است؛ آماری که مشخص کند افزایش بازدید از جاذبههای تاریخی تا چه اندازه به رونق اقتصادی استان منجر شده است.
جاذبههای تاریخی؛ چرا کرمان هنوز مقصدی یکپارچه نیست؟
یکی از مسائل مهم گردشگری کرمان، فاصله میان برخورداری از جاذبههای متعدد و شکلگیری یک تجربه گردشگری پیوسته است. ارگ بم، باغ شاهزاده ماهان، مجموعه گنجعلیخان، ارگ راین و جاذبههای تاریخی جیرفت، هرکدام ظرفیت جذب گردشگر دارند؛ اما ارزش اقتصادی آنها زمانی افزایش مییابد که در قالب مسیرهای مشخص و با خدمات مکمل به یکدیگر متصل شوند.
برای نمونه، گردشگری که از مجموعه گنجعلیخان بازدید میکند، باید بتواند بهراحتی از دیگر فضاهای تاریخی و فرهنگی شهر، بازار، مراکز صنایعدستی، اقامتگاهها و برنامههای فرهنگی نیز استفاده کند. چنین پیوندی میتواند بازدید کوتاه را به اقامتی طولانیتر و هزینهکرد بیشتر در مقصد تبدیل کند.
در این زمینه، تجربه شهرهایی مانند یزد قابل بررسی است؛ نه از این جهت که شرایط دو استان کاملاً مشابه باشد، بلکه از منظر چگونگی پیوند بافت تاریخی با زندگی روزمره و خدمات گردشگری. در بافت تاریخی یزد، بناها، بازارها، اقامتگاههای سنتی، کافهها و فضاهای شهری در کنار یکدیگر تجربه نسبتاً پیوستهای برای گردشگر ایجاد کردهاند.
این تجربه نشان میدهد حفاظت از میراث تاریخی زمانی میتواند به رونق اقتصادی منجر شود که با برنامهریزی شهری و شکلگیری فعالیتهای مکمل همراه باشد.
کرمان نیز از نظر تنوع آثار تاریخی و فرهنگی با کمبود جاذبه مواجه نیست؛ مسئله اصلی، چگونگی اتصال این ظرفیتها و تبدیل آنها به محصولات گردشگری قابل عرضه است. طراحی مسیرهای گردشگری شهری و استانی، تقویت حملونقل میان جاذبهها، اطلاعرسانی یکپارچه و حمایت از فعالیتهای اقتصادی سازگار با بافت تاریخی میتواند بخشی از این فاصله را جبران کند.
بیش از ۸۰۰ اثر ثبتشده و ۳۲ پروژه آماده واگذاری؛ سرمایهگذاران کجا هستند؟
بر اساس اظهارات مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان کرمان در شهریورماه ۱۴۰۵، بیش از ۸۰۰ اثر در فهرست آثار ثبتشده استان قرار دارند و بیش از ۱۰۰ پرونده نیز در نوبت ثبت هستند. او همچنین از آمادهسازی ۳۲ پروژه تاریخی برای واگذاری به سرمایهگذاران خبر داده است.
این آمار گستردگی ظرفیت میراثی استان را نشان میدهد، اما برای ارزیابی عملکرد دستگاههای مسئول باید مشخص شود چه تعداد از این پروژهها واقعاً به سرمایهگذار واگذار شدهاند، چند مورد به مرحله عقد قرارداد رسیدهاند و چه تعداد از آنها وارد فاز اجرایی و بهرهبرداری شدهاند.
آمادهبودن یک پروژه برای واگذاری، با جذب سرمایهگذار و آغاز عملیات مرمت و بهرهبرداری تفاوت دارد. از این رو، انتشار فهرست پروژههای آماده واگذاری، وضعیت مالکیت و موانع حقوقی هر مجموعه، میزان سرمایهگذاری مورد نیاز و زمانبندی واگذاری میتواند تصویر روشنتری از عملکرد این بخش ارائه دهد.
در کنار این موضوع، وابستگی بخشهایی از اقتصاد کرمان به معدن و صنایع معدنی، ضرورت توجه به تنوعبخشی اقتصادی را دوچندان کرده است. گردشگری میتواند یکی از ظرفیتهای مکمل اقتصاد استان باشد، اما تحقق این نقش به سرمایهگذاری، مدیریت حرفهای مقصد و شکلگیری زنجیرهای از خدمات نیاز دارد؛ نه صرفاً معرفی آثار تاریخی و برگزاری مراسم افتتاح.
حریم آثار تاریخی؛ توسعه شهری بدون هماهنگی با میراث فرهنگی؟
حفاظت از آثار تاریخی فقط به مرمت بناهای قدیمی محدود نمیشود؛ حریم و منظر پیرامونی آنها نیز بخشی از ارزش میراثی محسوب میشود. هرگونه ساختوساز یا مداخله در مجاورت آثار تاریخی، در صورت بیتوجهی به ضوابط، میتواند به هویت بصری و ارزش فرهنگی آن محدوده آسیب وارد کند.
موضوع ساخت ساختمان اداره امور مالیاتی در محدوده بافت تاریخی کرمان، نمونهای از ضرورت هماهنگی میان توسعه شهری و حفاظت میراثی است. بر اساس گزارشهای منتشرشده در مردادماه ۱۴۰۵، ضابطه ارتفاع در محدوده مورد بحث چهار طبقه عنوان شده بود، در حالی که ساختمان در حال احداث شش طبقه داشت. پس از اعتراضها، عملیات متوقف و موضوع برای بازنگری در کمیسیون ماده ۵ مطرح شد.
این پرونده را نمیتوان بدون بررسی نهایی و اعلام نظر مراجع قانونی، مصداق قطعی تخلف یا تعرض به حریم تاریخی دانست؛ اما اختلاف درباره ضوابط ساختوساز نشان میدهد هماهنگی میان شهرداری، میراث فرهنگی، دستگاههای اجرایی و مراجع تصمیمگیر باید پیش از آغاز پروژهها انجام شود، نه پس از پیشرفت عملیات و شکلگیری اعتراض عمومی.
حفاظت از میراث تاریخی زمانی امکانپذیر است که ضوابط مربوط به آن برای همه دستگاهها روشن و لازمالاجرا باشد و تصمیمهای مرتبط با بافتهای ارزشمند شهری با شفافیت و پاسخگویی همراه شود.
ثبت جهانی منظر تاریخی کرمان؛ برنامه اجرایی کجاست؟
«محمدعلی طالبی» ، استاندار کرمان، در آیین بازگشایی باغ بیرمآباد، این رویداد را نقطه شروع برنامهای گستردهتر برای شهر کرمان دانست و از برنامهریزی برای ثبت محدودهای تاریخی سخن گفت. محدوده مورد اشاره، ظرفیتهایی مانند باغ بیرمآباد، جنگل قائم، گلزار شهدا، بام کرمان، قلعه دختر، قلعه اردشیر و گنبد جبلیه را در بر میگیرد.
این موضوع میتواند فرصتی برای تدوین برنامهای یکپارچه در حوزه حفاظت، ساماندهی و معرفی میراث تاریخی کرمان باشد؛ با این حال، اعلام برنامه برای ثبت جهانی به معنای ثبتشدن یا حتی تکمیل پرونده در یونسکو نیست. دستیابی به چنین هدفی به مطالعات تخصصی، تعیین محدوده و حریم، تدوین برنامه مدیریت، تأمین منابع مالی و هماهنگی میان دستگاههای مسئول نیاز دارد.
از این رو، لازم است مسئولان استان درباره مراحل اجرایی این برنامه، زمانبندی مطالعات، نهاد متولی مدیریت یکپارچه، منابع مالی و سهم هر دستگاه توضیح دهند. همچنین باید مشخص شود در کوتاهمدت چه اقداماتی برای حفاظت از بناها و منظر تاریخی این محدوده انجام خواهد شد و مشارکت بخش خصوصی و ساکنان محلی چگونه در این برنامه تعریف میشود.
بازگشایی بیرمآباد میتواند آغاز مسیری تازه باشد، اما موفقیت این اقدام زمانی قابل ارزیابی است که این مجموعه در کنار دیگر جاذبههای شرق کرمان، به بخشی فعال از زندگی شهری و اقتصاد گردشگری تبدیل شود.
کرمان به وعده تازه نیاز ندارد؛ نتیجه برنامهها باید مشخص شود
کرمان برای تبدیلشدن به مقصدی ماندگار در گردشگری، بیش از هر چیز به پیوند میان میراث تاریخی، مدیریت شهری، سرمایهگذاری و خدمات گردشگری نیاز دارد. تعداد آثار ثبتشده، آمار بازدید و اعلام آمادگی برای واگذاری پروژهها، هرکدام بخشی از ظرفیت استان را نشان میدهند؛ اما معیار نهایی، میزان بهرهبرداری واقعی از این ظرفیتهاست.اکنون که باغ بیرمآباد پس از حدود ۱۱ سال به روی مردم باز شده، لازم است برنامه نگهداری و بهرهبرداری از آن نیز بهصورت شفاف اعلام شود؛ از مسئولیت مدیریت مجموعه و تأمین هزینههای نگهداری گرفته تا تقویم رویدادها، خدمات بازدیدکنندگان و نحوه مشارکت سرمایهگذاران.
در سطحی گستردهتر، انتشار آمار اقامت شبانه، درآمد گردشگری، اشتغال ایجادشده، میزان سرمایهگذاری محققشده و وضعیت پروژههای آماده واگذاری میتواند امکان ارزیابی عملکرد مدیریت استان را فراهم کند.
میراث تاریخی کرمان فقط مجموعهای از بناها و آثار ثبتشده نیست؛ این میراث ظرفیتی اقتصادی برای رونق کسبوکارهای محلی، ایجاد اشتغال، تقویت هویت شهری و افزایش ماندگاری گردشگران است. بازگشایی بیرمآباد گامی مثبت در این مسیر به شمار میرود، اما ارزش واقعی آن زمانی مشخص خواهد شد که این اقدام از یک بازگشایی پس از سالها انتظار فراتر برود و به بخشی از برنامهای پایدار برای احیا و بهرهبرداری اقتصادی از میراث تاریخی کرمان تبدیل شود.
گزارش: محبوبه ناروئی