نویسنده: مرضیه ضیائی نافچی

به گزارش خبرنگار تابناک در استان چهارمحال و بختیاری، مدیریت پسماند از جمله وظایف مستمر و پرهزینه شهرداریهاست که اگر از مرحله جمعآوری فراتر نرود و به تفکیک، پردازش و بازیافت اصولی نرسد، نهتنها هزینههای بیشتری به مدیریت شهری تحمیل میکند، بلکه میتواند به یکی از چالشهای جدی زیستمحیطی و بهداشتی شهر تبدیل شود.
شهرکرد نیز با تولید و جمعآوری روزانه حدود ۱۳۰ تن زباله، با مسئلهای روبهرو است که ابعاد آن فراتر از انتقال پسماند از سطح معابر به محل دفن است. بر اساس گزارش خبرگزاری تسنیم، هزینههای مدیریت پسماند حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد بودجه شهرداری را به خود اختصاص میدهد؛ سهمی قابل توجه از منابع عمومی شهر که ضرورت بررسی میزان اثربخشی هزینهکرد آن را مطرح میکند.
۱۰۰ میلیارد تومان هزینه شد؛ خروجی کارخانه چقدر است؟
یکی از محورهای اصلی مدیریت پسماند شهرکرد، کارخانه پردازش زباله است که برای اجرای فاز نخست آن حدود ۱۰۰ میلیارد تومان هزینه شده است. این رقم در شرایطی برای ایجاد زیرساخت پردازش پسماند اختصاص یافته که اکنون پرسش اصلی درباره میزان بهرهبرداری واقعی از این سرمایهگذاری و سهم آن در کاهش دفن مستقیم زبالههاست.
شهروندان حق دارند بدانند کارخانهای که با استفاده از منابع عمومی راهاندازی شده، در حال حاضر روزانه چه میزان زباله دریافت میکند، چه مقدار از پسماند ورودی را پردازش میکند و چه میزان از مواد قابل بازیافت از چرخه دفن خارج میشود.
آیا ظرفیت اسمی کارخانه با ظرفیت عملیاتی آن یکسان است؟ آیا این مجموعه بهصورت مستمر فعالیت میکند یا با محدودیتهای فنی، مالی و اجرایی روبهرو است؟ چه میزان از زبالههای ورودی پس از پردازش همچنان به محل دفن منتقل میشود؟
پاسخ به این پرسشها میتواند تصویر روشنی از عملکرد فاز نخست ارائه دهد؛ چراکه صرف احداث یک کارخانه یا اعلام میزان سرمایهگذاری انجامشده، بهتنهایی به معنای حل مسئله پسماند نیست و معیار اصلی، میزان زبالهای است که در عمل از چرخه دفن خارج میشود.
۱۵۰ میلیارد تومان اعتبار برای فاز دوم؛ چرا زمانبندی مشخصی اعلام نمیشود؟
موضوع مهم دیگر، فاز دوم کارخانه پردازش پسماند شهرکرد است که با هدف تولید کمپوست و تکمیل زنجیره مدیریت پسماند مطرح شده و بر اساس گزارش منتشرشده، به حدود ۱۵۰ میلیارد تومان اعتبار نیاز دارد.
تکمیل این مرحله میتواند در صورت اجرای اصولی و برخورداری از زیرساخت مناسب، بخشی از ظرفیت تبدیل پسماندهای آلی به محصولات قابل استفاده را فراهم کند؛ اما پیش از هر چیز باید مشخص شود که منابع تأمین اعتبار این طرح از کجا پیشبینی شده و چه برنامه زمانی برای آغاز عملیات اجرایی و بهرهبرداری آن وجود دارد.
در این میان، چند پرسش اساسی مطرح است؛ آیا اعتبار موردنیاز فاز دوم در بودجه سالانه شهرداری پیشبینی شده است؟ چه میزان از منابع مالی آن تأمین شده و چه میزان همچنان باقی مانده است؟ آیا تجهیزات و زیرساختهای فاز نخست برای اتصال به مرحله تولید کمپوست آمادگی دارند؟
همچنین باید مشخص شود که در صورت تأمین اعتبار، زمان موردنیاز برای تکمیل فاز دوم چقدر خواهد بود و شهروندان در چه بازه زمانی میتوانند آثار عملی این سرمایهگذاری را در کاهش دفن زباله مشاهده کنند.
نکته مهمتر اینکه تولید کمپوست بدون تفکیک و جداسازی مناسب پسماندهای آلی از مواد غیرقابل استفاده، نمیتواند به نتیجه مطلوب برسد. بنابراین، فاز دوم کارخانه نباید صرفاً به خرید تجهیزات و احداث تأسیسات محدود شود، بلکه باید برنامه مشخصی برای تأمین مواد اولیه مناسب، کنترل کیفیت محصول و بازار مصرف آن نیز وجود داشته باشد.

سرنوشت شیرابه و محل دفن زباله؛ حلقه مغفول مدیریت پسماند؟
در کنار موضوع کارخانه پردازش، وضعیت محل دفن زباله و نحوه مدیریت شیرابه از مهمترین موضوعاتی است که نیازمند بررسی و شفافسازی است.
پسماندهای شهری در صورت دفن غیراصولی و نبود سامانه مناسب جمعآوری و تصفیه شیرابه، میتوانند زمینه آلودگی خاک و منابع آب را فراهم کنند. از این رو، ضروری است شهرداری شهرکرد و ادارهکل حفاظت محیط زیست استان درباره وضعیت محل دفن، نحوه کنترل شیرابه، اقدامات انجامشده برای جلوگیری از آلودگی و نتایج آخرین پایشهای زیستمحیطی توضیح دهند.
آیا محل دفن زباله شهرکرد از زیرساختهای لازم برای مدیریت اصولی شیرابه برخوردار است؟ آخرین ارزیابی زیستمحیطی این محل چه زمانی انجام شده است؟ چه اقداماتی برای جلوگیری از انتشار آلودگی و کنترل پیامدهای ناشی از دفن پسماند صورت گرفته است؟
این پرسشها زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که مدیریت پسماند صرفاً با جمعآوری و انتقال زباله سنجیده نشود و مسئولیت مدیریت شهری تا مرحله دفع نهایی و کنترل آثار زیستمحیطی آن ادامه داشته باشد.
۱۳۰ تن زباله؛ سهم تفکیک از مبدأ چقدر است؟
یکی دیگر از حلقههای مهم در مدیریت پسماند، تفکیک زباله از مبدأ است؛ موضوعی که در صورت اجرای مؤثر میتواند حجم زبالههای قابل دفن را کاهش دهد و هزینههای پردازش و بازیافت را نیز کنترل کند.
با وجود اهمیت این موضوع، میزان مشارکت شهروندان شهرکرد در تفکیک زباله، حجم پسماندهای خشک جمعآوریشده، میزان بازیافت واقعی و عملکرد پیمانکاران این حوزه باید بهصورت شفاف اعلام شود.
شهرداری باید مشخص کند چه تعداد از محلات شهر تحت پوشش برنامه تفکیک از مبدأ قرار دارند، چه میزان از زبالههای روزانه بهصورت جداگانه جمعآوری میشود و چه برنامهای برای توسعه این طرح در سایر محلات وجود دارد.
از سوی دیگر، فرهنگسازی بدون فراهمکردن زیرساخت مناسب و اطمینان شهروندان از تفکیک واقعی زبالهها پس از جمعآوری، نمیتواند به مشارکت پایدار مردم منجر شود. بنابراین، لازم است مسیر جمعآوری، انتقال و بازیافت پسماندهای تفکیکشده نیز برای شهروندان روشن باشد.
هزینههای سنگین پسماند؛ سهم مردم از نتیجه این هزینهکرد چیست؟
وقتی مدیریت پسماند حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد بودجه شهرداری را مصرف میکند، انتظار میرود گزارش دقیقی از محل هزینهکرد این منابع و نتایج حاصل از آن منتشر شود.
چه میزان از این هزینهها به جمعآوری و حمل زباله اختصاص دارد؟ چه میزان صرف نگهداری و بهرهبرداری از کارخانه پردازش میشود؟ هزینه دفن، نگهداری تجهیزات، قراردادهای پیمانکاری و توسعه زیرساختهای بازیافت چقدر است؟
همچنین باید مشخص شود چه میزان درآمد از فروش مواد بازیافتی و محصولات حاصل از پردازش پسماند به دست میآید و این درآمد چه سهمی در جبران هزینههای مدیریت پسماند دارد.
شفافیت در این بخش میتواند مشخص کند که آیا منابع مالی موجود متناسب با اهداف مدیریت پسماند هزینه میشود و چه میزان سرمایهگذاری جدید برای کاهش هزینههای بلندمدت موردنیاز است.
ضرورت انتشار برنامه عملیاتی برای پایاندادن به دفن سنتی
اکنون با توجه به حجم روزانه ۱۳۰ تن زباله، هزینه حدود ۱۰۰ میلیارد تومانی فاز نخست کارخانه و نیاز ۱۵۰ میلیارد تومانی فاز دوم، انتظار میرود شهرداری شهرکرد به جای اکتفا به اعلام اعتبارات و طرحهای پیشبینیشده، یک برنامه عملیاتی و زمانبندیشده برای تعیین تکلیف مجموعه مدیریت پسماند ارائه کند.
این برنامه باید شامل ظرفیت واقعی پردازش کارخانه، میزان بازیافت روزانه، سهم زبالههای دفنی، وضعیت محل دفن و شیرابه، زمان تأمین اعتبار و تکمیل فاز دوم و اهداف کمی تفکیک زباله از مبدأ باشد.
همچنین انتشار گزارشهای دورهای از عملکرد کارخانه و هزینههای مدیریت پسماند میتواند امکان نظارت عمومی بر روند اجرای برنامهها را فراهم کند.
مسئله زباله در شهرکرد با جمعآوری روزانه پسماند از سطح خیابانها پایان نمییابد. معیار موفقیت مدیریت شهری، کاهش حجم زبالههای دفنی، افزایش بازیافت، کنترل پیامدهای زیستمحیطی و استفاده مؤثر از منابعی است که از بودجه عمومی شهر برای این بخش اختصاص پیدا میکند.
در نهایت، پرسش اصلی همچنان پابرجاست؛ با وجود صرف حدود ۱۰۰ میلیارد تومان برای فاز نخست کارخانه و نیاز به ۱۵۰ میلیارد تومان برای تکمیل فاز دوم، شهرکرد چه زمانی از مدیریت مبتنی بر جمعآوری و دفن زباله به سمت پردازش کاملتر، بازیافت و دفع اصولی پسماند حرکت خواهد کرد؟
پاسخی که شهرداری شهرکرد باید با ارائه آمار عملیاتی، صورت هزینهکرد و جدول زمانبندی اجرایی به شهروندان بدهد.