
به گزارش خبرنگار تابناک از استان آذربایجانغربی، دریاچه ارومیه در سالهای اخیر به نمادی آشکار از بحران فرسایش منابع آب و پیامدهای توسعه ناپایدار سرزمینی در ایران تبدیل شده است واین نگین آبی که روزگاری نبض تپنده اکوسیستم شمالغرب کشور بود در پی دههها سدسازی گسترده و توسعه بیپروای کشاورزی تا آستانه مرگ حتمی پیش رفت.
هرچند در برهههایی بارندگیهای فصلی سیلآسا لبخندی زودگذر بر پهنه نمکین آن نشانده اما بازگشت مداوم خشکی ثابت کرده که اقلیم به تنهایی حلال بحران نیست و امروز با انتشار آمارهای جدید تراز آبی و چشمانداز بارشهای پیشرو یک بار دیگر این پرسش بنیادین مطرح است که آسمان تا چه اندازه میتواند ناجی پایدار باشد.

کارنامه تراز و حجم ذخیره؛ امیدواری آماری برابر فاصله تا پایداری
جدیدترین دادههای ثبتشده توسط شرکت آب منطقهای نشان میدهد تراز دریاچه به ارتفاع ۱۲۷۰.۵۸ متر از سطح دریا رسیده است و این رقم بیانگر افزایش بیش از یک متری تراز آب و گسترش پهنه آبی دریاچه به نزدیکی ۲ هزار کیلومترمربع در مقایسه با کف تاریخی است.
حجم آب موجود نیز رقمی در حدود ۲.۵۲ میلیارد مترمکعب برآورد شده که از تثبیت مقطعی وضعیت پهنه شمال دریاچه خبر میدهد و با وجود این بهبود نسبی بررسیهای هیدرولوژیکی یادآوری میکنند که دریاچه هنوز بیش از ۳.۵ متر با تراز اکولوژیک یعنی ۱۲۷۴.۱۰ متر فاصله دارد.
رسیدن به تراز اکولوژیک نیازمند تجمیع بالغ بر ۱۲ تا ۱۴ میلیارد مترمکعب حجم آب پایدار در کاسه این حوضه است و این فاصله نجومی بدان معناست که حجم فعلی تنها یک پنجم از شرایط احیای زیستی واقعی این پارک ملی پهناور را پوشش میدهد و همچنین نوسانات فصلی تبخیر در فصول گرم نشان داده که با آغاز تابستان سالانه تا یک متر از عمق آب بر اثر حرارت بالا هدر میرود و بنابراین وضعیت کنونی را باید وضعیتی در آستانه شکنندگی مطلق قلمداد کرد که با کوچکترین انحراف اقلیمی فرو خواهد ریخت.

دیدهبانی هواشناسی؛ پیشبینی چشمانداز بارشهای فصلی پاییز و زمستان
نقشههای همدیدی و خروجی مدلهای پژوهشکده اقلیمشناسی گویای شکلگیری الگوهای مناسب بارشی در نیمه دوم سال هستند و پیشبینیهای فصلی از ورود سامانههای سودانی و مدیترانهای به حوضه آبریز با گرایش بارشی فرانرمال در ماههای آبان و آذر خبر میدهند.
این جریانهای بارشی میتوانند ذخیره برفی مناسبی را در ارتفاعات زاگرس شمالی و حوضههای کوهستانی تغذیهکننده ارومیه بر جای بگذارند و ذخیره برفی مهمترین فاکتور تداوم روانابهای بهاره به شمار میرود زیرا جریان ملایم و مستمری از آب شیرین را به سمت تلخاب دریاچه هدایت میکند.
با این حال هواشناسان هشدار میدهند ناهنجاریهای بارشی حتی اگر فراتر از نرمال باشند با چالش افزایش دمای پایه همراهند و بالا بودن دمای هوا ماهیت بارشها را از برف به بارانهای تند و روانابهای مقطعی دگرگون میسازد که نرخ نفوذ و ذخیرهسازی را میکاهد.
از سوی دیگر سامانههای جوی ناپایدار همواره در معرض تغییرپذیری و عدم قطعیتهای شدید مدلهای میانمدت قرار دارند و بنابراین گره زدن تمام برنامهریزیهای سرزمینی به پیشبینیهای بارشی نوعی قمار غیرعلمی با سرنوشت زیستمحیطی منطقه محسوب میشود.

ضریب اصطکاک مصرف؛ چرا باران پیش از رسیدن به دریاچه ناپدید میشود؟
بزرگترین معضل حوضه آبریز دریاچه ارومیه نه کمبود ذات بارشها بلکه بلعیده شدن بیرحمانه روانابها در پشت سدها و پای مزارع است و در طول سه دهه گذشته مساحت اراضی زیر کشت پیرامون دریاچه با رشدی افسارگسیخته از ۳۵۰ هزار به بیش از ۶۰۰ هزار هکتار جهش یافته است.
این اراضی عمدتاً به کشت محصولات به شدت آببر نظیر سیب و یونجه اختصاص یافتهاند که بخش عمده آب حوضه را میبلعند و حتی هنگام وقوع بارندگیهای فرانرمال بخش عمده آب ورودی صرف تغذیه سفرههای زیرزمینی غارتشده و پر کردن مخازن سدهای کشاورزی میشود.
وجود دهها هزار حلقه چاه غیرمجاز در دشتهای تبریز و ارومیه و میاندوآب مانند اسفنجی غولپیکر آبهای سطحی را پیش از ورود به مصب میمکد و طرحهای انتقال آب نظیر تونل کانیسیب نیز تنها میتوانند سالانه حدود ۶۰۰ میلیون مترمکعب آب وارد دریاچه کنند.
این رقم در مقایسه با نیاز حقآبه سالانه ۳.۴ میلیارد مترمکعبی دریاچه سهم اندکی است که در صورت عدم انسداد برداشتهای غیرمجاز هدر میرود و تا زمانی که ساختار معیوب اقتصاد آب و الگوی کشت دگرگون نشود بارشهای حتی سنگین نیز در تله شبکه توزیع فرسوده و پرمصرف گرفتار خواهند ماند.

معادله بقا؛ بارشهای موسمی سرنوشت دریاچه را تعیین میکنند یا اراده مدیریتی؟
تحلیل علمی بقای دریاچه ارومیه نشان میدهد بارشهای آسمانی صرفاً فرصت تنفس و زمان لازم برای اجرای اصلاحات را مهیا میسازند و بارانهای فصلی اگر در کوتاهمدت تراز را چند ده سانتیمتر ارتقا دهند نجاتدهنده نیستند بلکه مسکنی برای توقف کانونهای گردوغبار نمک خواهند بود.
بقای پایدار و خروج از برزخ مرگ اکولوژیک مشروط به آزادسازی بیقیدوشرط حقآبه زیستمحیطی از پشت سدهای پرشمار بوکان و شهرچای است و علاوه بر این مسدودسازی قاطع چاههای غیرمجاز و توقف خرید محصولات آببر ارکان غیرقابل مذاکره احیای دریاچه ارومیه به شمار میروند.
اگر مدیریت حوضه با تکیه بر آمارهای موقت بارندگی اجرای طرحهای انضباط آب و بهینهسازی مصرف را به حاشیه براند فاجعه حتمی خواهد بود، زیرا به محض پایان دوره مرطوب و ورود به سیکل خشکسالی بعدی تبخیر شدید سطح وسیع دریاچه باقیمانده آب را به سرعت خواهد مکید.
در آن صورت بحران ریزگردهای نمکی سلامت بیش از ۵ میلیون انسان ساکن در حوزه نفوذ شمالغرب را مستقیماً هدف خواهد گرفت و در نهایت باید اذعان داشت که آسمان در سال زراعی جاری شاید دست یاری به سوی ارومیه دراز کند اما امضای بقای دریاچه روی زمین و در دست مدیران است.