نویسنده: امیرمحمد رضایی
به گزارش خبرنگار تابناک در استان لرستان؛ سفر سه‌روزه «علی ربیعی» دستیار اجتماعی رئیس‌جمهور به استان لرستان، می‌توانست فرصتی برای بازخوانی وضعیت جامعه مدنی، شنیدن مطالبات تشکل‌های مردمی و بررسی فاصله میان مردم و ساختار تصمیم‌گیری در استان باشد؛ اما آنچه از نخستین لحظات این سفر و نحوه استقبال از نماینده دولت به چشم آمد، پرسشی جدی را پیش روی افکار عمومی قرار داد: جامعه مدنی لرستان در معادلات مدیریتی استان چه جایگاهی دارد و چرا صدای کنشگران اجتماعی، احزاب و تشکل‌های مردمی در چنین فرصت‌هایی کمتر شنیده می‌شود؟
از همان ابتدای سفر، زمانی که استقبال از دستیار اجتماعی رئیس‌جمهور صرفاً با حضور استاندار انجام شد و خبری از حضور نمایندگان تشکل‌ها، سمن‌ها و احزاب در این مراسم نبود، می‌شد نشانه‌هایی از یک مسئله عمیق‌تر را مشاهده کرد؛ مسئله‌ای که نمی‌توان آن را صرفاً به تشریفات یک مراسم یا چیدمان برنامه‌های سفر تقلیل داد. این اتفاق، دست‌کم از نگاه منتقدان، بازتابی از کم‌رنگ شدن جایگاه جامعه مدنی در ساختار گفت‌وگوی اجتماعی استان است.
واقعیت آن است که جامعه مدنی لرستان سال‌هاست با نوعی فرسایش مواجه شده است؛ احزاب سیاسی کم‌رمق، تشکل‌های اجتماعی کم‌اثر، سمن‌هایی که در بسیاری از موارد از ظرفیت واقعی خود فاصله گرفته‌اند و فعالانی که یا به حاشیه رانده شده‌اند یا درگیر دشواری‌های معیشتی و روزمرگی شده‌اند. در چنین شرایطی، فضای عمومی استان بیش از آنکه محل گفت‌وگوی متقابل مردم و مسئولان باشد، به عرصه‌ای برای بیان یک‌سویه دیدگاه‌های مدیران تبدیل شده است.
«یورگن هابرماس» فیلسوف و جامعه‌شناس آلمانی، در نظریه حوزه عمومی بر استقلال نسبی جامعه مدنی از ساختار قدرت و نقش آن در شکل‌گیری گفت‌وگوی عقلانی تأکید می‌کند. از این منظر، جامعه مدنی حلقه واسط میان مردم و دولت است؛ فضایی که در آن شهروندان، تشکل‌ها، احزاب، انجمن‌ها و کنشگران اجتماعی می‌توانند بدون وابستگی به ساختار رسمی قدرت، مطالبات خود را مطرح کنند، عملکرد حاکمیت را به نقد بکشند و در شکل‌گیری تصمیمات عمومی نقش‌آفرین باشند.
اما پرسش اینجاست که چنین فضایی در لرستان تا چه اندازه مجال فعالیت دارد؟
وقتی احزاب سیاسی به تشکل‌هایی کم‌تحرک و گاه تک‌نفره تقلیل پیدا می‌کنند، وقتی انجمن‌ها و سمن‌ها در فرآیند تصمیم‌سازی و سیاست‌گذاری سهم مؤثری ندارند و وقتی رسانه‌ها به جای ایفای نقش نظارتی و مطالبه‌گرانه، بخش عمده‌ای از ظرفیت خود را صرف بازتاب اظهارات و عملکرد مدیران می‌کنند، نمی‌توان از پویایی جامعه مدنی سخن گفت.
در چنین شرایطی، سفر سه‌روزه دستیار اجتماعی رئیس‌جمهور به لرستان باید فرصتی برای شنیدن صداهای کمتر شنیده‌شده می‌بود؛ فرصتی برای گفت‌وگو با فعالان اجتماعی، نمایندگان احزاب، تشکل‌های صنفی، سازمان‌های مردم‌نهاد، روزنامه‌نگاران مستقل و کنشگرانی که سال‌هاست از مسائل و مطالبات واقعی جامعه سخن می‌گویند.
با این حال، آنچه در بخش قابل توجهی از برنامه‌های این سفر برجسته شد، حضور و بیان دیدگاه‌های مدیران دولتی و مسئولان استانداری بود. این در حالی است که مأموریت اجتماعی یک مقام دولتی، صرفاً شنیدن گزارش عملکرد مدیران یا حضور در نشست‌های رسمی نیست؛ بلکه باید معطوف به شناخت شکاف‌های اجتماعی، بررسی سرمایه اجتماعی، شناسایی موانع مشارکت عمومی و شنیدن نقدهایی باشد که شاید در جلسات رسمی کمتر مجال طرح پیدا کنند.
از همین رو، باید از آقای ربیعی پرسید: در این سفر سه‌روزه، چه فرصتی برای شنیدن صدای منتقدان و فعالان مستقل جامعه مدنی فراهم شد؟ آیا وضعیت احزاب سیاسی و تشکل‌های اجتماعی استان بررسی شد؟ آیا درباره دلایل کم‌رنگ شدن مشارکت عمومی و فاصله گرفتن بخشی از کنشگران از ساختار رسمی گفت‌وگو پرسشی مطرح شد؟ و مهم‌تر از همه، آیا امکان بیان آزادانه نقدها و مطالبات بدون نگرانی از پیامدهای احتمالی آن برای فعالان اجتماعی و رسانه‌ای وجود داشت؟
انتظار می‌رفت دستیار اجتماعی رئیس‌جمهور، بیش از آنکه در جایگاه شنونده گزارش‌های رسمی مدیران قرار گیرد، نقش یک شنونده مستقل را ایفا کند؛ صدای منتقدان را بشنود، از وضعیت رسانه‌ها و محدودیت‌های احتمالی فعالیت مدنی پرس‌وجو کند و درباره چرایی کم‌رمقی احزاب و تشکل‌های مردمی در استان تحقیق کند.
البته نباید از نظر دور داشت که احیای جامعه مدنی تنها با حضور یک مقام دولتی یا برگزاری چند نشست محقق نمی‌شود. این مسیر نیازمند پذیرش نقد، تضمین فضای امن برای فعالیت اجتماعی و سیاسی، تقویت استقلال تشکل‌ها و فراهم کردن امکان مشارکت واقعی مردم در تصمیم‌گیری‌هاست. مسئولان استانی نیز باید بپذیرند که جامعه مدنی رقیب دولت نیست؛ بلکه یکی از مهم‌ترین پشتوانه‌های اصلاح امور، افزایش اعتماد عمومی و ارتقای کیفیت حکمرانی است.
در این میان، رسانه‌ها نیز از این قاعده مستثنا نیستند. رسانه‌ای که صرفاً به بازتاب سخنان مسئولان بسنده کند و از پیگیری مطالبات عمومی فاصله بگیرد، به‌تدریج بخشی از کارکرد نظارتی خود را از دست می‌دهد. روزنامه‌نگاری حرفه‌ای، بدون استقلال، پرسشگری و امکان نقد قدرت، نمی‌تواند نمایندگی مؤثری برای افکار عمومی داشته باشد.
اکنون سفر علی ربیعی به پایان رسیده است، اما پرسش‌های مربوط به وضعیت جامعه مدنی لرستان همچنان پابرجاست. اگر قرار است این سفر دستاوردی فراتر از دیدارها، جلسات و اظهارنظرهای رسمی داشته باشد، باید نتیجه آن در تغییر رویکرد مدیریتی، تقویت تشکل‌های مستقل و باز شدن مسیر گفت‌وگوی واقعی میان مردم و دولت دیده شود.
لرستان امروز بیش از هر زمان دیگری به بازسازی اعتماد عمومی و احیای سرمایه اجتماعی نیاز دارد. این مهم نیز با تعریف و تمجید از عملکرد مدیران یا نادیده گرفتن صداهای منتقد محقق نخواهد شد.
جامعه مدنی با سکوت زنده نمی‌ماند؛ با مشارکت، نقد، گفت‌وگو و استقلال جان می‌گیرد. اگر قرار است زمستان جامعه مدنی لرستان به پایان برسد، نخست باید پنجره‌های گفت‌وگو را به روی صداهایی گشود که سال‌هاست در حاشیه مانده‌اند.
یادداشت» امیرمحمد رضایی (سرپرست تابناک در لرستان)
