خبرگزاری مهر – گروه جامعه: آموزش‌وپرورش با اجرای برنامه «مدرسه توانا» به دنبال تغییر رویکرد مدارس از آموزش مبتنی بر انتقال و حفظ مطالب به یادگیری فعال، مسئله‌محور و مشارکتی است؛ برنامه‌ای که با محوریت توانمندسازی مدیران و معلمان، قرار است اختیار بیشتری برای شناسایی نیازهای آموزشی و طراحی مسیر توسعه حرفه‌ای به مدارس واگذار کند، اما موفقیت آن در نهایت به میزان تأثیرگذاری بر کیفیت واقعی یادگیری دانش‌آموزان وابسته است.
مدرسه دیگر نمی‌تواند صرفاً محلی برای انتقال محفوظات کتاب‌های درسی باشد؛ جایی که دانش‌آموز مطالب را بشنود، به خاطر بسپارد و در امتحان بازگو کند. تغییرات پرشتاب دنیای امروز، گسترش فناوری و دسترسی گسترده به اطلاعات، ضرورت بازنگری در شیوه‌های سنتی آموزش را بیش از گذشته آشکار کرده است. در چنین شرایطی، مدرسه باید به محیطی برای پرورش قدرت تفکر، خلاقیت، حل مسئله، مسئولیت‌پذیری و مهارت‌های اجتماعی تبدیل شود؛ تحولی که بدون حضور معلمان توانمند و مدیران آگاه و اثرگذار امکان‌پذیر نیست.
بر همین اساس، برنامه «مدرسه توانا» با هدف ارتقای کیفیت آموزش و توانمندسازی عوامل مدرسه در دستور کار معاونت آموزش ابتدایی وزارت آموزش‌وپرورش قرار گرفته است. این برنامه در ادامه مسیر توانمندسازی نیروی انسانی و تجربه اجرای طرح «توانا» طراحی شده، اما رویکرد آن بیش از گذشته بر مدرسه‌محوری و واگذاری مسئولیت برنامه‌ریزی توسعه حرفه‌ای معلمان به مدیران مدارس استوار است.
از طرح توانا تا مدرسه توانا؛ مسیر تحول چگونه آغاز شد؟
بررسی گزارش‌های منتشرشده از سوی وزارت آموزش‌وپرورش و خبرگزاری‌ها نشان می‌دهد طرح «توانا» با محور توانمندسازی نیروی انسانی دوره ابتدایی، از مردادماه ۱۴۰۴ وارد مرحله اجرا شد. در ۱۵ مرداد همان سال، آیین افتتاحیه این برنامه در استان هرمزگان برگزار شد و پس از آن، استان‌های مختلف از جمله خراسان شمالی، مازندران، کرمانشاه و اصفهان نیز اجرای دوره‌های آموزشی و توانمندسازی معلمان را آغاز کردند.
در ادامه، معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش‌وپرورش در مهرماه ۱۴۰۴ اعلام کرد که همه استان‌ها برنامه توانا را اجرا کرده‌اند؛ هرچند تکمیل پوشش معلمان و مدیران در مناطق مختلف و مستندسازی فعالیت‌ها همچنان در دستور کار قرار دارد.
همچنین در بهمن‌ماه ۱۴۰۴، از اجرای برنامه مشترک توانا برای ۱۵۲ هزار آموزگار پایه در کشور خبر داده شد؛ آماری که نشان‌دهنده گستردگی جامعه هدف این برنامه در سطح ملی است.
اما آنچه در سال تحصیلی ۱۴۰۵-۱۴۰۶ با عنوان «مدرسه توانا» دنبال می‌شود، تأکید بیشتری بر نقش مدیران مدارس در شناسایی نیازهای حرفه‌ای معلمان و طراحی برنامه‌های متناسب با مسائل واقعی هر مدرسه دارد.
مدرسه توانا در چه مرحله‌ای قرار دارد؟
بر اساس توضیحات معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش‌وپرورش در آبان‌ماه ۱۴۰۵، برنامه مدرسه توانا با هدف واگذاری اختیار برنامه‌ریزی توسعه حرفه‌ای معلمان به مدیران مدارس و با مشارکت مستقیم آموزگاران طراحی شده است.
در همین راستا، بررسی امکان اجرای آزمایشی این الگو با رویکرد قطب‌بندی مدارس در شهر تهران در دستور کار قرار گرفته است. در یکی از نشست‌های تبیینی این برنامه، دبستان آرمینه مصلی‌نژاد در تهران به‌عنوان محل گفت‌وگو با مدیران و عوامل اجرایی مدارس انتخاب شد.
هدف از این بررسی، ارزیابی شرایط عملیاتی اجرای برنامه در سطح یک منطقه آموزشی، با توجه به تعداد مدارس، جمعیت دانش‌آموزی، ظرفیت نیروی انسانی و امکانات اجرایی است تا پس از ارزیابی نتایج مرحله آزمایشی، زمینه توسعه آن در سطح کشور فراهم شود.
بنابراین باید میان اجرای سراسری طرح توانا در سال ۱۴۰۴ و مرحله طراحی و امکان‌سنجی الگوی مدرسه توانا در سال تحصیلی جاری تفاوت قائل شد.
سه رکن تحول؛ مدرسه، معلم و مدیر
در الگوی مدرسه توانا، مدرسه صرفاً یک فضای فیزیکی برای حضور دانش‌آموزان و برگزاری کلاس‌های درس نیست، بلکه یک محیط یادگیری پویا به شمار می‌رود که باید متناسب با نیازهای دانش‌آموزان و شرایط اجتماعی و آموزشی خود برنامه‌ریزی کند.
در این میان، معلم یکی از مهم‌ترین ارکان این تحول است. معلم توانمند تنها به دانش تخصصی و تسلط بر محتوای کتاب درسی محدود نمی‌شود، بلکه باید بتواند با شناخت تفاوت‌های فردی دانش‌آموزان، روش‌های متنوع تدریس را به کار بگیرد و زمینه مشارکت فعال آن‌ها را در فرآیند یادگیری فراهم کند.
استفاده از روش‌های تدریس فعال، یادگیری پروژه‌محور، بهره‌گیری از فناوری‌های نوین و توجه به نیازهای روانی و عاطفی دانش‌آموزان از جمله ویژگی‌های چنین رویکردی است. در این الگو، دانش‌آموز از جایگاه شنونده صرف خارج می‌شود و در فرآیند یادگیری نقش فعال‌تری پیدا می‌کند.
در کنار معلم، مدیر مدرسه نیز نقش راهبردی دارد. مدیر توانمند باید بتواند نیازهای آموزشی و حرفه‌ای همکاران خود را شناسایی کند، برای ارتقای توانمندی آنان برنامه‌ریزی داشته باشد و محیطی فراهم کند که معلمان در آن امکان تبادل تجربه، همکاری و یادگیری مستمر داشته باشند.
به بیان دیگر، مدیر مدرسه در این برنامه صرفاً مسئول امور اداری و اجرایی نیست، بلکه باید به راهبر آموزشی و هدایتگر فرآیند تحول در مدرسه تبدیل شود.
چهار محور اصلی و چرخه اجرای مدرسه توانا
برنامه مدرسه توانا بر چهار ویژگی اصلی مدرسه‌محوری، مسئله‌محوری، عمل‌محوری و تداوم یادگیری حرفه‌ای استوار است. در این چارچوب، معلمان به‌جای آنکه صرفاً دریافت‌کننده آموزش‌های از پیش تعیین‌شده باشند، در قالب اجتماعات یادگیری حرفه‌ای به شناسایی مسائل آموزشی، تبادل تجربه و تولید راهکارهای متناسب با شرایط کلاس و مدرسه می‌پردازند.
چرخه اجرایی این برنامه نیز شامل پنج مرحله است؛ نخست نیازسنجی و شناسایی مسائل مدرسه، سپس انتخاب موضوع بر اساس اولویت‌های آموزشی، تدوین برنامه سالانه، اجرای حلقه‌های یادگیری و در نهایت ارزیابی نتایج و بازطراحی برنامه‌ها؛ در این فرآیند، موضوعاتی مانند سلامت روان، تاب‌آوری، طراحی آموزشی در فضای ترکیبی و سایر محورهای مرتبط با نیازهای حرفه‌ای معلمان مورد توجه قرار می‌گیرد.
اصفهان؛ میزبان دبیرخانه کشوری برنامه
در ادامه برنامه‌ریزی‌های مربوط به اجرای این الگو، دبیرخانه کشوری مدرسه توانا نیز به استان اصفهان واگذار شده است. این اقدام می‌تواند زمینه هماهنگی بیشتر میان استان‌ها، تبادل تجربه‌های موفق و پیگیری اجرای برنامه را فراهم کند.
از سوی دیگر، استان زنجان نیز در حوزه آموزش ابتدایی و فعالیت‌های تحولی آموزشی، از جمله اجرای برنامه‌های توانمندسازی معلمان و مدیران مدارس، فعالیت‌هایی را دنبال می‌کند.
رضوان حکیم‌زاده، معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش‌وپرورش، در جریان بازدید از نمایشگاه «ایران توانا، دانش‌آموزان دانا» در زنجان، با اشاره به دستاوردهای آموزشی این استان، بر اهمیت نقش مدیران مدارس در اجرای برنامه‌های تحولی تأکید کرد.
وی با اشاره به برنامه مدرسه توانا اظهار کرد که مدیران با مشارکت معلمان، نیازهای حرفه‌ای مدرسه را شناسایی و برای ارتقای توانمندی‌های آموزشی و حرفه‌ای همکاران خود برنامه‌ریزی می‌کنند.
حکیم‌زاده همچنین توسعه یادگیری ترکیبی و استفاده هم‌زمان از ظرفیت‌های آموزش حضوری و مجازی را از محورهای این برنامه دانست و بر ضرورت به‌کارگیری روش‌های متناسب با نیازهای آموزشی دانش‌آموزان تأکید کرد.
وی با اشاره به نقش خانواده‌ها در فرآیند تربیت دانش‌آموزان، استقرار دبیرخانه کشوری سواد تربیتی والدین در استان زنجان را نیز فرصتی برای توسعه برنامه‌های ملی در این حوزه دانست.
معاون آموزش ابتدایی وزارت آموزش‌وپرورش با تأکید بر اینکه سواد تربیتی الزاماً به سطح تحصیلات والدین وابسته نیست، گفت خانواده‌ها برای همراهی مؤثر با فرزندان خود به آگاهی و مهارت‌های تربیتی متناسب با نیازهای نسل امروز، به‌ویژه در شرایط گسترش هوش مصنوعی، نیاز دارند.
در همین مراسم، ذبیح‌الله تاراسی، مدیرکل آموزش‌وپرورش استان زنجان، نیز با تأکید بر نقش مدیران و معلمان در تحقق اهداف آموزشی اظهار کرد که ابلاغ بخشنامه‌ها به‌تنهایی برای تحقق برنامه‌های تحولی کافی نیست و اجرای موفق این برنامه‌ها به باور، شناخت و همراهی عوامل مدرسه نیاز دارد.
وی عدالت آموزشی و ارتقای کیفیت یادگیری را از اولویت‌های آموزش ابتدایی دانست و با اشاره به طرح‌هایی مانند «حامی»، نقش آموزگاران و مدیران مدارس را در تحقق اهداف این برنامه‌ها مهم ارزیابی کرد.
مدرسه توانا؛ تحول در بخشنامه یا تغییر در کلاس درس؟
با وجود اهداف و برنامه‌های پیش‌بینی‌شده، مسئله اصلی درباره مدرسه توانا چگونگی تبدیل سیاست‌های آموزشی به تغییرات ملموس در محیط واقعی مدارس است.
توانمندسازی معلمان و مدیران زمانی می‌تواند به ارتقای کیفیت آموزش منجر شود که آثار آن در شیوه تدریس، میزان مشارکت دانش‌آموزان، کیفیت تعاملات آموزشی و نتایج یادگیری قابل مشاهده باشد.
از این منظر، صرف برگزاری دوره‌های آموزشی، تشکیل اجتماعات یادگیری یا تدوین برنامه‌های سالانه نمی‌تواند به‌تنهایی معیار موفقیت این طرح باشد. لازم است مشخص شود مدارس تا چه اندازه در شناسایی مسائل خود اختیار دارند، مدیران و معلمان چه میزان فرصت و امکانات برای اجرای برنامه‌ها در اختیار دارند و نتایج فعالیت‌ها با چه شاخص‌هایی ارزیابی می‌شود.
در واقع، مدرسه توانا زمانی به هدف خود نزدیک می‌شود که مدیر از اداره‌کننده امور روزمره به راهبر آموزشی، معلم از انتقال‌دهنده مطالب به تسهیلگر یادگیری و دانش‌آموز از دریافت‌کننده اطلاعات به مشارکت‌کننده‌ای فعال و مسئولیت‌پذیر تبدیل شود.
در نهایت، کیفیت نظام آموزشی را نمی‌توان تنها با تعداد دوره‌های برگزارشده یا بخشنامه‌های ابلاغی سنجید؛ معیار اصلی، کیفیت یادگیری و میزان توانایی دانش‌آموزان در به‌کارگیری دانسته‌هایشان در زندگی واقعی است. مدرسه توانا نیز اگر بتواند این تغییر را از سطح برنامه‌ریزی به متن کلاس درس منتقل کند، می‌تواند گامی مؤثر در مسیر تحول آموزش‌وپرورش و پرورش نسلی خلاق، پرسشگر و مسئولیت‌پذیر باشد.
