نویسنده: امیرمحمد رضایی
بر اساس آماری که مدیرکل پزشکی قانونی لرستان در آبان‌ماه ۱۴۰۵ اعلام کرده، طی شش‌ماهه نخست سال جاری ۲۵۳ نفر در حوادث رانندگی استان جان خود را از دست داده‌اند. از این تعداد، ۱۸۹ نفر در محورهای برون‌شهری، ۲۵ نفر در مسیرهای درون‌شهری و ۳۹ نفر در محورهای روستایی جان باخته‌اند.
این تفکیک آماری اهمیت زیادی دارد؛ چراکه حدود سه‌چهارم جان‌باختگان مربوط به محورهای برون‌شهری هستند. به بیان دیگر، بخش عمده تلفات در جاده‌هایی اتفاق افتاده که مسئولیت نگهداری، ایمن‌سازی، اصلاح نقاط حادثه‌خیز و توسعه زیرساخت‌های آن بر عهده مجموعه متولیان راه و راهداری است.
اما بخش نگران‌کننده‌تر ماجرا به مصدومان بازمی‌گردد. مطابق همین آمار، در شش‌ماهه نخست سال ۱۴۰۵ تعداد ۶ هزار و ۱۳۰ نفر به دلیل مصدومیت ناشی از تصادفات به مراکز پزشکی قانونی مراجعه کرده‌اند؛ رقمی که در مقایسه با ۵ هزار و ۲۱۸ نفر در مدت مشابه سال گذشته، افزایش ۱۷.۵ درصدی را نشان می‌دهد.
بنابراین، اگرچه شمار جان‌باختگان نسبت به مدت مشابه سال قبل ۳.۱ درصد کاهش یافته، تعداد مصدومان به شکل قابل توجهی افزایش پیدا کرده است. این دو شاخص باید در کنار یکدیگر تحلیل شوند؛ کاهش محدود تلفات به‌تنهایی نمی‌تواند نشانه بهبود وضعیت ایمنی جاده‌ها باشد، به‌ویژه آنکه هزاران نفر همچنان قربانی حوادث رانندگی می‌شوند و ممکن است با آسیب‌های جسمی، روانی و اقتصادی بلندمدت مواجه شوند.
۲۲۲ نقطه حادثه‌خیز؛ چرا اصلاح جاده‌ها عقب مانده است؟
یکی از مهم‌ترین بخش‌های پرونده تصادفات لرستان، موضوع نقاط حادثه‌خیز و پروژه‌های نیمه‌تمام راه‌سازی است. در گزارشی به نقل از منابع انتظامی و مسئولان مرتبط، از شناسایی ۲۲۲ نقطه حادثه‌خیز در لرستان خبر داده شده است؛ نقاطی که وجود آن‌ها ضرورت برنامه‌ریزی هدفمند برای اصلاح هندسی، ایمن‌سازی و رفع خطر را نشان می‌دهد.
همچنین به پنج پروژه چهارخطه‌سازی اشاره شده که از ابتدای دهه ۱۳۹۰ آغاز شده‌اند، اما همچنان به‌طور کامل به بهره‌برداری نرسیده‌اند. این وضعیت نشان می‌دهد که بخشی از مسئله تصادفات استان را باید در تأخیرهای طولانی پروژه‌های زیرساختی و محدودیت اعتبارات جست‌وجو کرد.
البته شناسایی نقطه حادثه‌خیز به‌خودی‌خود اقدامی کافی نیست. ارزش واقعی چنین فهرستی زمانی مشخص می‌شود که برای هر نقطه، برنامه اجرایی، اعتبار مشخص، زمان‌بندی اصلاح و دستگاه مسئول تعیین شده باشد.
اگر نقطه‌ای سال‌ها در فهرست نقاط حادثه‌خیز باقی بماند و همچنان شاهد وقوع تصادفات در آن باشیم، دیگر نمی‌توان مسئله را صرفاً به رفتار رانندگان یا شرایط جوی نسبت داد.
زانوگه ـ کوهدشت؛ جاده‌ای که همچنان قربانی می‌گیرد
یکی از محورهایی که بارها نام آن در اخبار حوادث لرستان تکرار شده، مسیر زانوگه ـ کوهدشت و محدوده پل سیمره است. در یکی از حوادث گزارش‌شده در این محور، برخورد یک دستگاه پژو ۴۰۵ با وانت نیسان به جان‌باختن یک نفر و مصدومیت چهار نفر دیگر منجر شد. رئیس پلیس راه لرستان در تشریح علت این حادثه، عدم رعایت فاصله عرضی هنگام سبقت از سوی خودروی پژو را عامل تصادف اعلام کرده بود.
با این حال، نکته مهم در گزارش منتشرشده، اشاره به دوخطه بودن این محور و ضرورت چهارخطه‌سازی آن است؛ موضوعی که نشان می‌دهد بررسی تصادفات این مسیر نباید صرفاً به خطای راننده محدود شود و شرایط فنی و هندسی جاده نیز باید مورد ارزیابی قرار گیرد.
در گزارش دیگری نیز به قدمت محور کوهدشت ـ زانوگه ـ پل سیمره و ضرورت توسعه زیرساختی آن اشاره شده است. در همان گزارش، رقم ۱۳۸ جان‌باخته برای سال گذشته در ارتباط با این محور مطرح شده که به دلیل اهمیت و بزرگی عدد، لازم است مبنای آماری، محدوده جغرافیایی و دوره زمانی آن از سوی پلیس راه و پزشکی قانونی به‌طور دقیق تشریح شود.
مسئله اینجاست که وقتی یک محور به‌طور مستمر در اخبار تصادفات حضور دارد، انتظار می‌رود اصلاح آن از اولویت‌های اصلی برنامه‌های عمرانی استان باشد، نه اینکه هر بار پس از وقوع حادثه، ضرورت ایمن‌سازی آن دوباره مطرح شود.
خرم‌آباد ـ الشتر؛ سه مصدوم در یک واژگونی دیگر
حوادث جاده‌ای محدود به محورهای جنوبی و غربی استان نیست. در فروردین‌ماه ۱۴۰۴ نیز واژگونی یک دستگاه پژو ۴۰۵ در جاده خرم‌آباد به الشتر، محدوده روستای رباط نمکی، سه مصدوم بر جای گذاشت. بر اساس گزارش رئیس سازمان آتش‌نشانی و خدمات ایمنی شهرداری خرم‌آباد، نیروهای امدادی پس از اعلام حادثه به محل اعزام شدند و مصدومان برای انتقال به مراکز درمانی تحویل عوامل اورژانس شدند.
این حادثه به‌تنهایی نمی‌تواند دلیلی برای ناایمن بودن تمام مسیر باشد، اما تکرار حوادث در محورهای مختلف استان ضرورت بررسی دقیق وضعیت راه‌ها، سرعت مجاز، علائم هشداردهنده، روشنایی، شانه راه و کیفیت نگهداری مسیرها را برجسته می‌کند.
صدرنشینی در تصادفات نوروزی؛ هشدار درباره زیرساخت و مدیریت تردد
استان‌های لرستان، همدان و خوزستان در شمار استان‌هایی عنوان شده‌اند که بیشترین تصادفات نوروزی در آن‌ها رخ داده است. در همان خبر، افزایش تردد در مسیرهای گردشگری و پرتردد یکی از عوامل مؤثر در بالا رفتن احتمال تصادفات معرفی شده و بر ضرورت هماهنگی دستگاه‌های مسئول برای ارتقای ایمنی راه‌ها تأکید شده است.
لرستان به دلیل موقعیت جغرافیایی و قرار گرفتن در مسیر ارتباطی چند استان، در ایام تعطیلات و مناسبت‌های خاص با افزایش تردد مواجه می‌شود. ظرفیت‌های گردشگری استان نیز به این حجم تردد اضافه می‌کند.
اما افزایش سفر نباید به عاملی برای توجیه ضعف زیرساخت‌ها تبدیل شود. هر استانی که در مسیرهای پرتردد قرار دارد، باید متناسب با حجم عبور خودروها، ظرفیت جاده‌ای، ایمنی مسیرها و امکانات امدادی خود را توسعه دهد.
از سوی دیگر، برای ارزیابی دقیق عنوان «صدرنشینی در تصادفات» باید تعداد تصادفات در نسبت با حجم تردد، طول راه‌ها و میزان سفرهای انجام‌شده نیز بررسی شود. مقایسه صرف تعداد حوادث میان استان‌ها، بدون توجه به این متغیرها، تصویر کاملی از سطح خطر ارائه نمی‌دهد.
کاهش فوتی‌ها؛ موفقیت یا آرامش آماری؟
یکی از نکات قابل تأمل در آمارهای اخیر لرستان، کاهش ۳.۱ درصدی جان‌باختگان در کنار افزایش ۱۷.۵ درصدی مصدومان است. این اعداد در نگاه نخست ممکن است نشانه‌ای از بهبود نسبی وضعیت تلقی شوند، اما تحلیل دقیق‌تر نشان می‌دهد که مسئله تصادفات همچنان ابعاد گسترده‌ای دارد. در شش‌ماهه نخست سال ۱۴۰۵، ۲۵۳ نفر جان خود را از دست داده‌اند و بیش از شش هزار نفر به دلیل جراحات ناشی از تصادفات به پزشکی قانونی مراجعه کرده‌اند. بنابراین حتی با وجود کاهش محدود تلفات، حجم آسیب‌های انسانی همچنان بالاست. افزایش مصدومان نیز باید به‌صورت مستقل بررسی شود؛ از جمله اینکه چه میزان از آن به افزایش تعداد تصادفات، افزایش شدت برخوردها، تغییر حجم تردد یا بهبود ثبت و مراجعه مصدومان مربوط است.
در چنین شرایطی، تکیه بر یک شاخص و برجسته کردن کاهش درصدی فوتی‌ها، بدون ارائه تصویر کامل از وضعیت تصادفات، نمی‌تواند معیار مناسبی برای سنجش عملکرد دستگاه‌های مسئول باشد.
مسئولیت فقط با راننده نیست؛ سهم دستگاه‌ها کجاست؟
بی‌احتیاطی، سرعت غیرمجاز، سبقت خطرناک، خستگی و خواب‌آلودگی از عوامل مهم بروز تصادفات هستند و نقش رانندگان در رعایت مقررات انکارناپذیر است. با این حال، ایمنی جاده یک زنجیره به‌هم‌پیوسته است و نمی‌توان تمام مسئولیت را متوجه راننده دانست.
کیفیت آسفالت، استاندارد طراحی مسیر، عرض جاده، وضعیت شانه‌ها، علائم هشداردهنده، روشنایی، خط‌کشی، حفاظ‌های ایمنی، دسترسی امدادی و سرعت رسیدگی به مصدومان، همگی در کاهش تلفات نقش دارند. در این میان، اداره‌کل راهداری و حمل‌ونقل جاده‌ای، پلیس راه، اداره‌کل راه و شهرسازی، اورژانس و دستگاه‌های مدیریت بحران هرکدام بخشی از مسئولیت ایمنی و کاهش تلفات را بر عهده دارند.
اظهارات مدیرکل راهداری و حمل‌ونقل جاده‌ای لرستان درباره محدودیت تخصیص اعتبارات وزارت راه نیز در گزارش مربوط به تصادفات نوروزی مطرح شده است؛ موضوعی که ضرورت شفاف‌سازی درباره میزان اعتبارات مورد نیاز، تخصیص‌یافته و هزینه‌شده برای اصلاح نقاط حادثه‌خیز را دوچندان می‌کند.
مطالبه‌ای فراتر از هشدارهای تکراری
اکنون که آمارهای رسمی از جان‌باختن ۲۵۳ نفر در شش‌ماهه نخست سال و افزایش قابل توجه مصدومان خبر می‌دهند، انتظار می‌رود دستگاه‌های مسئول به جای تکرار توصیه‌های عمومی درباره رعایت سرعت و قوانین رانندگی، گزارشی شفاف از اقدامات عملی خود ارائه کنند. مردم لرستان حق دارند بدانند از مجموع ۲۲۲ نقطه حادثه‌خیز شناسایی‌شده، چه تعداد اصلاح شده، کدام نقاط همچنان در اولویت ایمن‌سازی قرار دارند و برای تکمیل پروژه‌های نیمه‌تمام چهارخطه‌سازی چه برنامه و اعتبار مشخصی وجود دارد.
همچنین ضروری است وضعیت محورهای پرتکرار در اخبار تصادفات، به‌ویژه زانوگه ـ کوهدشت و خرم‌آباد ـ الشتر، با انتشار گزارش کارشناسی و برنامه زمان‌بندی اصلاح زیرساخت‌ها روشن شود. پلیس راه نیز باید آمار تصادفات را به تفکیک محور، علت حادثه، نوع وسیله نقلیه و سهم عوامل انسانی و جاده‌ای منتشر کند تا امکان ارزیابی دقیق عملکرد دستگاه‌ها فراهم شود.
از سوی دیگر، افزایش ۱۷.۵ درصدی مصدومان، ضرورت بررسی ظرفیت اورژانس جاده‌ای، زمان رسیدن آمبولانس‌ها و پراکندگی پایگاه‌های امدادی را مطرح می‌کند؛ زیرا در تصادفات شدید، گاهی فاصله میان مرگ و نجات، به چند دقیقه وابسته است.
جاده‌ها نباید تاوان عقب‌ماندگی زیرساختی را از جان مردم بگیرند
تصادف، در بسیاری از موارد حاصل هم‌زمانی خطای انسانی، شرایط محیطی و ضعف زیرساخت است؛ اما تکرار حوادث در یک محور و باقی ماندن نقاط حادثه‌خیز برای سال‌های طولانی، دیگر صرفاً یک اتفاق نیست و باید به‌عنوان مسئله‌ای مدیریتی مورد رسیدگی قرار گیرد.
لرستان با ظرفیت‌های گردشگری، موقعیت ارتباطی و شبکه گسترده راه‌های روستایی و بین‌شهری، به زیرساخت ایمن و استاندارد نیاز دارد. نمی‌توان از توسعه گردشگری و افزایش تردد سخن گفت، اما برای ایمن‌سازی مسیرهایی که مسافران و شهروندان هر روز از آن عبور می‌کنند، برنامه‌ای روشن و زمان‌بندی‌شده نداشت. ۲۵۳ جان‌باخته و بیش از ۶ هزار مصدوم در شش ماه، صرفاً یک آمار نیست؛ نشانه‌ای جدی از ضرورت بازنگری در مدیریت ایمنی راه‌های لرستان است.
کاهش درصدی تلفات زمانی ارزشمند خواهد بود که با کاهش پایدار تصادفات، افت محسوس مصدومان و اصلاح واقعی نقاط حادثه‌خیز همراه شود. جاده ایمن مطالبه‌ای تجملی نیست؛ حق شهروندانی است که برای رسیدن به مقصد، نباید جان خود را در گرو کیفیت آسفالت، تأخیر پروژه‌ها و کمبود اعتبارات بگذارند.
