درباره ادعاهای خانم دکتر درباره پدیده باردار شدن دختران دهه هشتاد به بعد با شریک عاطفی و تولید نوزادانی بدون پدر، خیلی چیزها می شود گفت اما به نظر می رسد مهم ترین بخش آن، ستمی است که نسل و نسل های پیشین، با این روش های ظاهرا حمایتی، در حق نسل زد و نسل های جدیدتر روا می دارند. آنها که در ظاهر حامی این نسل هستند اما مسیر ویرانی را پیش روی این نسل می گشایند.
واقعیت این است که در بسیاری از جوامع جهان نیز موضوع خانواده، فرزندآوری خارج از ازدواج، مسئولیت پدر و مادر و شیوه‌های جدید تشکیل خانواده، محل بحث‌های حقوقی، اخلاقی و اجتماعی است. حتی در کشورهایی که دسترسی زنان مجرد به روش‌های کمک‌باروری را قانونی کرده‌اند، این موضوع همچنان با ملاحظات و مقررات مشخصی همراه است.
بنابراین نه می‌توان مدعی شد تمام دنیا چنین پدیده‌ای را پذیرفته‌اند و نه می‌توان با یک روایت جنجالی، وجود یک روند رو به افزایش در ایران را اثبات کرد. در اروپا نیز قوانین یکسانی وجود ندارد؛ برخی کشورها فقط دسترسی زنان مجرد به روش‌های کمک‌باروری را مجاز می‌دانند و برخی دیگر آن را به زوج‌های زن و مرد محدود کرده‌اند. این یعنی حتی در جوامعی که در زمینه الگوهای خانواده تحولات حقوقی گسترده‌ای داشته‌اند، موضوع همچنان تابع قواعد، ملاحظات و بحث‌های جدی است.
خبر کذب است اما …
با این حال، آنچه در ماجرای اخیر اهمیت بیشتری دارد، نحوه تبدیل یک ادعای اثبات‌نشده به یک موضوع پرمخاطب اجتماعی است. یک ادعا چگونه می‌تواند به تبلیغ ناخواسته تبدیل شود؟ در مسائل اجتماعی، صرف تکذیب یک خبر همیشه به معنای پایان اثرگذاری آن نیست. گاهی یک موضوع پیش از آنکه درباره صحتش تحقیق شود، با تیترهای درشت، ویدئوهای کوتاه و واکنش‌های هیجانی وارد ذهن مخاطب می‌شود. پس از آن، حتی تکذیب و برخورد با گوینده نیز ممکن است به بازنشر چندباره همان موضوع منجر شود.
به بیان دیگر، گاهی طرح یک مسئله، حتی با هدف هشدار دادن درباره آن، می‌تواند به دیده‌شدن، برجسته‌شدن و ایجاد تصور رواج آن کمک کند. البته هر بار که رسانه‌ای از یک آسیب اجتماعی سخن می‌گوید، لزوماً در حال ترویج آن نیست؛ اما وقتی بدون آمار و پشتوانه علمی، یک رفتار را به‌عنوان پدیده‌ای تازه، فراگیر و حتی مدشده معرفی می‌کند، ناخواسته به آن جایگاه خبری و اجتماعی می‌بخشد. این همان نقطه‌ای است که مرز میان هشدار اجتماعی و بازتولید یک موضوع جنجالی کم‌رنگ می‌شود.
از بحث حجاب تا مرزهای تازه
هنجارشکنی این ماجرا را می‌توان در چارچوب گسترده‌تری از تحولات فرهنگی و مناقشات اجتماعی کشور نیز بررسی کرد. در سال‌های اخیر، موضوع حجاب به یکی از مهم‌ترین میدان‌های اختلاف‌نظر اجتماعی تبدیل شده است. در یک سوی این مناقشه، افرادی قرار دارند که بر الزام قانونی و اجتماعی حجاب تأکید می‌کنند و در سوی دیگر، کسانی که خواستار اختیار بیشتر زنان در انتخاب پوشش هستند.
بیشتر بخوانید:
آمارهای هشدار دهنده در فراموشخانه مسئولان؛ فاصله جوانان با کار و ازدواج دورتر می‌شود
اما واقعیت فضای فرهنگی امروز فقط به این دو طیف محدود نمی‌شود. در کنار این اختلاف‌نظرها، جریان‌ها و افرادی نیز حضور دارند که پیوسته به دنبال طرح و تثبیت مرزهای تازه‌تری از تغییرات فرهنگی و سبک زندگی هستند؛ مرزهایی که گاه از بحث پوشش عبور می‌کند و به موضوعاتی مانند تعریف خانواده، مسئولیت والدین و جایگاه ازدواج در تشکیل خانواده می‌رسد.
طبیعی است که جامعه درباره این مسائل دیدگاه‌های متفاوتی داشته باشد و هر بحثی را نیز نمی‌توان صرفاً با برچسب‌زنی کنار گذاشت. اما تفاوت مهمی میان گفت‌وگوی علمی و اجتماعی درباره یک موضوع و تلاش برای تبدیل یک رفتار مناقشه‌برانگیز به الگویی جذاب و عادی وجود دارد. نگرانی اصلی اینجاست که در فضای رقابت رسانه‌ای و فرهنگی، گاهی هر مرزی که مورد بحث قرار می‌گیرد، به زمینه‌ای برای طرح مرز بعدی تبدیل می‌شود؛ بدون آنکه درباره پیامدهای انسانی، حقوقی و اجتماعی آن تأمل کافی صورت گرفته باشد. این همان نقطه‌ای است که جامعه آگاه باید حساس‌تر باشد.
نه هر تغییر فرهنگی را باید بدون بررسی پذیرفت و نه هر پدیده تازه‌ای را می‌توان با هیجان و برخوردهای شتاب‌زده از میان برد. آنچه ضرورت دارد، شناخت دقیق مسئله و گفت‌وگوی مسئولانه درباره پیامدهای آن است.
به نسل جدید خیانت نکنیم
از یک متخصص زنان و زایمان -به فرض واقعی بودن ادعاهایش-انتظار می‌رود میان تجربه شخصی در محیط درمان و نتیجه‌گیری درباره یک روند اجتماعی تفاوت قائل شود. مشاهده چند مورد در یک مرکز درمانی، حتی اگر کاملاً واقعی باشد، به‌تنهایی نمی‌تواند افزایش یک پدیده در سطح جامعه یا رواج آن در میان یک نسل را اثبات کند. اگر حتی چنین مواردی مشاهده شده است – که نشده و موضوع تکذیب شده است-، مسیر درست، ثبت داده‌ها، بررسی آماری، رعایت محرمانگی بیماران و همکاری با جامعه‌شناسان و پژوهشگران حوزه خانواده است؛ نه طرح گزاره‌های کلی و هیجان‌برانگیز در فضای عمومی.
بپذیریم که هیچ جامعه ای، برخی رفتارهای غیراخلاقی و غیرانسانی این چنینی را بر نمی تابد. لطفا به نسل جدید خیانت نکنید. این نسل، نسل عاقل و منطقی است. سعی نکنید با طرح مباحث بیهوده و فراتر از مرزهای اخلاق و ادب، آنها را به سمت حاشیه های ویرانگر ببرید.
